કવિ દુલા ભાયા કાગ

કવિ દુલા ભાયા કાગ,

મિત્રો તેમની બધી વિગત ભેગી કરી તમારી સમક્ષ રજુ કરુ છુ.

કવિ દુલા ભાયા કાગ…..
મારાં લખેલાં અત્યાર સુધીનાં ગીતોમાં ક્યાંયે માતા યશોદાનું નામ આવ્યું જ ન હતું. એ વિચારો આવવાથી આ ક્રૂષ્ણાવતારનાં ગીતો લખવા શરૂ થયાં,એમાં ‘માતા યશોદાનું આંગણું ‘ એ ભાવ બધાં ભજનોના આત્મા સમાન છે.ભગવાન ક્રૂષ્ણ સવારમાં તોફાન કરેછે.છાશ ફેરવવાનો સમય થઇ ગયો છે.ગાયોની ધકબક લાગી રહી છે.વાછડાં કૂદી કૂદીને એમની માતાઓને ધાવવા લાગ્યાં છે. એવે સમયે દેવનારીઓ જુદાં જુદાં રૂપ લઇ છાશ માગવા નંદરાણીને આંગણે આવેલ છે. જેને ત્યાં છાશ લેવા જાય તેના ઘરનું થોડુંક કામ માગનારી બાઇઓ કરી આપે. આ બાઇઓના ટોળામાં લક્ષ્મીજી પણ આવેલ છે. તે નંદરાણીની હેલ લઇને પાણી ભરવા લાગ્યાં છે. ઇંદ્રાણી છૂપે વેશે માટીની કુલડી લઇ લાંબો હાથ કરી કહી રહી છે કે: ‘માતા !મને છાશ આપો.’ આ બધી ધમાલ વચ્ચે ભગવાન ક્રૂષ્ણનું તોફાન વધી જાય છે. માતા યશોદા ખિજાઇને એક દોરડાથી તેને મોટા ખાંડણિયા સાથે બાંધી દે છે.
અહો ! ધન્યભાગ્ય માતા યશોદાનાં! કે જેની અલ્પ માયાએ અનેક બ્રહ્માંડો બાંધી લીધાં છે, એવો ભગવાન આજે એના દોરડા વતી બંધાય જાય છે.’હે માતા યશોદા! તારું ઘણા દિવસથી લેણું હતું: ચોપડા પણ બાંધી અભરાઇએ ચડાવી દીધેલા હતા; તે કરજ આજે ચૂક્તે થઇ ગયું છે.સ્રૂષ્ટિના સકલ જીવમાત્રમાં હે મા ! તારા જેવાં કોનાં ભાગ્ય વખાણું?’ ‘કાગ’ કહે છે કે ‘ હે મકતા ! ઉઘાડે પગે જગતનો નાથ જે આંગણામાં –ઓસરીમાં અને પગથિયાં પર ખેલે છે, એ પગથિયાંનો એક નાનકડો પાણો તે વખતે હું સરજાયો હોત તોપણ ક્રૂતાર્થ બનત’

(ગોઝારાં એનાં આંગણાં રે જી – એ રાગ)
માડી ! તારી કેટલા જનમની કમાણી રે?
-નંદરાણી ! તારાં આંગણાં રે જી…..જી
મુરારિ કહે છે મુખથી માજી…
તારે હુકમે ભણે છે હાજી હાજી…
બાપુ બધાનો તારો બેટો રે…
માતાજી ! તારાં માગણાં રે જી.. માડી !…ટેક
ઊભેલી અજાણી નારી, લખમી લોભાણી…;(2)
એને પ્રીતેથી ભરવાં છે તારાં પાણી… રે.માતાજી01
કરમાં લઇ કુલડી ને ઊભી ઇંદ્રાણી…;(2)
ભીખ છાશુંની માગે છે બ્રહ્માણી રે…માતાજી02
જેના મોહ બંધણમાં દુનિયા વીંટાણી; (2)
એની દેયું તારી દોરડીએ બંધાણી રે …માતાજી03
બેઠી જુગ જુગ માડી! ચોપડા તું બાંધી,(2)
(આજ) તારી બધી પતી ગઇ ઉઘરાણી રે …માતાજી04
’કાગ’ તારા ફળિયામાં રમે અડવાણો (2)
તારે પગથિયે સરજ્યો નંઇ હું એક પાણો રે…માતાજી05

કાન તને રાધા ગમે કે ગમે મીરાં
એકે કાળજે કરવત મૂકી ને બીજી એ પાડયા ચીર કાન તને….
એકે જોબન ઘેલી થઈને તુજને નાચ નચાવ્યા
બીજીએ જોબન ધૂણીને માથે તારા અલખ જગાવ્યા
એકે તૂને ગોરસ પાયા, બીજીએ ઝેર કટોરા
કાન તને…..
પંચરંગી પાનેતર તુજવીણ રાધાએ કદિ ન પેર્યા
મખમલિયાં મલિર મીરાંના અંગે કદિયે ના લ્હેર્યા
એકે ઓઢી શ્યામ ઓઢણી બીજીએ ભગવા લીરા કાન તને….
મલક બધાનો મૂકી મલાજો, રાધા બની વરણાગણ
ભર્યો ભાદરો મૂકી મેડતો, મીરાં બની વેરાગણ
એક નેણની દરસ દીવાની, બીજી શબ્દ શરીરા કાન તને….
હું કોનો છું પૂછો એટલું મળે કયાંય જો રાધા
મળે કયાંય તો પૂછો મીંરાને કોને વ્હાલો માધા
મારે અંતર રાધા વેણુ વગાડે, ભીતર મીરાં મંજીરાં
મારે તો મીંરા-રાધા રાધા-મીંરા મારે તો
– કવિ દાદ

Labels: 

મારે ઠાકોરજી નથી થાવું !
ટોચોમાં ટાંચણું લઇ, ભાઇ ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી નથી થાવું,
ધડ ધીંગાણે જેનાં માથાં મસાણે એના પાળિયા થઇને પૂજાવું… રે ઘડવૈયા..
હોમ હવન કે જગન જાપથી મારે નથી પધરાવું.
બેટડે બાપનાં મોઢાં ન ભાળ્યાં એનાં; કુમળા હાથે ખોડાવું… રે ઘડવૈયા..
પીળા પીતાંબર કે જરકશી જામા મારે વાઘામાં નથી વીંટળાવું.
કાઢ્યા’તા રંગ જેણે ઝાઝા ધીંગાણે એવા સિંદૂરે ચોપડાઇ જાવું… રે ઘડવૈયા..
ગોમતીજી કે ઓલ્યા જમનાજીના આરે નીર ગંગામાં નથી નાવું.
નમતી સાંજે કોઇ નમણી વિજોગણના ટીપા આંસુડાએ નાવું… રે ઘડવૈયા..
બીડ્યા મંદિરિયામાં બેસવું નથી મારે ખુલ્લા મેદાનમાં જાવું.
શૂરા શહીદોની સંગાથમાં મારે ખાંભીયું થઇને ખોડાવું… રે ઘડવૈયા..
કપટી જગતના કૂડાકૂડા રાગથી ફોગટ નથી રે ફુલાવું.
મુડદાં બોલે એવા સિંધૂડા રાગમાં શૂરો પૂરો સરજાવું… રે ઘડવૈયા..
મોહ ઉપજાવે એવી મુરતિયુંમાં મારે ચિતારા નથી ચીતરાવું.
રંગ કસુંબીના ઘૂંડ્યા રુદામાં એને ‘દાદ’ ઝાશું રંગાવું… રે ઘડવૈયા..
– કવિ ‘દાદ’

Labels: 

મોજમાં રેવું મોજમાં રેવું, મોજમાં રેવું મોજમાં રેવું રે.
અગમ અગોચર અલખ ધણીની ખોજમાં રેવું
સંસાર ખોટો કે સપનું ખોટું સૂઝ પડે નઇ રે,
યુગ વિત્યા ને યુગની પણ જુઓ સદીયુંથઇ ગઇ રે
મરમી પણ ઇનો મરમ ન જાણે કૌતુક કેવું રે….મોજમાં….
ગોતવા જાવ તો મળે નહીં ગોત્યો ગહન ગોવિંદો રે.
ઇ રે હરી ભગતું ને હાથવગો છે પ્રેમ પરખંદો રે
આવા દેવ ને દીવો કે ધૂપ શું દેવો દિલ દઇ દેવું રે…મોજમાં …
લાયલાગે તોયે બળે નહીં એવા કાળજા કીધા રે
જીવન નથી જંજાળ જીવન જીવવા જેવું રે….મોજમાઁ…
રામક્રૂપા એને રોજ દિવાળી રંગના ટાણા રે
કામ કરે એની કોઠી એ કોઇ દિ’ ખૂટે ન દાણા રે
કીએ અલગારી કે આળસુ થઇ ભવ આયખું ખોવું રે…મોજમાઁ…

Labels: 

કાળજા કેરો કટકો મારો, ગાંઠથી છૂટી ગ્યો,
મમતા રુએ જેમ. વેળુમાં, વીરડો ફૂટી ગ્યો…..
કાળજા કેરો કટકો મારો….
છબતો નઇ જેનો ધરતી ઉપર,પગ આજ થીજી ગ્યો;
ડુંગરા જેવો ઉંબરો લાગ્યો, માંડ રે ઓળંગ્યો….
કાળજા કેરો કટકો મારો…
બાંધતી નઇ અંબોડલો, ભલે હોય ઇ  છૂટી ગ્યો;
રાહુ થઇ ઘૂંઘટડો મારા,ચાંદને ગળી ગ્યો-
કાળજા કેરો કટકો મારો…
આંબલી  પીપળ ડાળ બોલાવે, એક વાર સામું જો;
ધૂબકા દેતી જે ધરામાં, ઇ આરો અણોહરો-*
કાળજા કેરો કટકો મારો…
ડગલે ડગલે મારગ એને, સો સો ગાઉનો થ્યો;
ધારથી હેઠી ઊતરી ધીડી, સૂરજ ડૂબી ગ્યો-
કાળજા કેરો કટકો મારો…
લૂંટાઇ ગ્યો મારો લાડ ખજાનો, ‘દાદ’ હું જોતો રયો;
જાન ગઇ જાણે  જાન લઇ; હું તો સૂનો માંડવડો-

કાળજા કેરો કટકો મારો.

આભાર

-સૌજન્ય  http://allsahitya.blogspot.com/

અમે નિસરણી બનીને દુનિયામાં ઉભા રે…
ચડનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..
અમે દાદરો બનીને ખીલા ખાધા રે..
તપસ્યાના ફળ નો મળ્યા હો.. જી..

માથડા કપાવી અમે ઘંટી એ દળાણાં ,
ચૂલે ચડ્યા ને પછી પીરસાણા રે..
જમનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

નામ રે બદલાવ્યા અમે પથિકો ને કાજે,
કેડો બનીને જુગ જુગ સુતા રે…
ચાલનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

કુહાડે કપાણા અમે આગ્યું માં ઓરાણા,
કાયા સળગાવી ખાક કીધી રે
ચોળનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

પગે બાંધ્યા ઘૂઘરા ને માથે ઓઢી ઓઢણી,
ઘાઘરી પહેરીને પડ માં ઘૂમ્યા રે
જોનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

સ્વયંવર કીધો આવ્યા પુરુષો રૂપાળાં,
કરમાં લીધી છે રૂડી વરમાળા રે
મુછાળા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

” કાગ ” બ્રહમલોક છોડ્યો પતિતોને કાજે,
હેમાળેથી દેયું પડતી મેલી રે
ઝીલનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

અમે નિસરણી બનીને દુનિયામાં ઉભા રે…
ચડનારા કોઈ નો મળ્યા હો.. જી..

– દુલા ભાયા ‘કાગ’

મિત્રો આ ગીત ટહુકા પર સાંભળી શકશો— http://tahuko.com/?p=12512
કવિશ્રી દુલા ભાયા કાગ -”કાગબાપુ”-
અમે તમારાં ભજનો ગાઈને તમને યાદ કરીએ છીએ. !હૈયાનાં ઉંડાણોમાંનો આ અતિથિ સત્કારનો સાદ ઝીલવાની અને સાચવીને ઉપયોગમાં લેવાની શક્તિ અને બુદ્ધિ પરમ કૃપાળુ પરમેશ્વર સૌને અર્પે!એ એમને માટે સાચી અંજલિ બનશે

‘પર ધન પર ઘરા મહીં, ભાયલ લેતો ભાગ
પણ ભાયા તારાં ભાગ્ય, દુલા જેવા ‍દીકરા.

દુલા ભાયા કાગની વાણી એટલે શબ્‍દો પણ ધન્‍ય બની જાય.. . ભારતની ધરતી અને તેની મનીષાનું ધીમેથી ક્યાંક તો ક્યાંક ઝડપથી ચાલતું વહેતું ઝરણું. દુલા …….કાગની વાણી એટલે રામાયણની કરુણા અને મહાભારતની સંકુલ સ્થિતિ તો સંસ્‍કૃતની સાહિત્‍ય પરંપરાના કંઇ કેટલાંય નામો સાથે સંદર્ભ વિશેષ પર્યાય……….અને લોકહૈયામાં એવાં તો વસી જાય
પગ તમે ધોવા દ્યો રઘુરાયજી…

પગ તમે ધોવા દ્યો રઘુરાયજી
પ્રભુ મને શક પડ્યો મનમાંય, પગ મને ધોવા દ્યો’ – ટેકરામ લખમણ જાનકી એ, તીર ગંગાને જાય જી (૨);
નાવ માંગી નીર તરવા (૨),
ગુહ બોલ્યો ગમ ખાઈ. પગ મને. ૧

’રજ તમારી કામણગારી, નાવ નારી થઈ જાય જી (૨);
તો અમારી રંક-જન ની (૨),
આજીવિકા ટળી જાય, પગ મને. ૨

જોઈ ચતુરતા ભીલ જનની, જાનકી મુસકાય જી (૨)
’અભણ કેવું યાદ રાખે (૨),
ભણેલ ભૂલી જાય !, પગ મને. ૩

’આ જગતમાં દીનદયાળુ ! ગરજ-કેવી ગણાય જી; (૨)
ઊભા રાખી આપને પછી (૨),
પગ પખાળી જાય.’ પગ મને. ૪

નાવડીમાં બાવડી ઝાલી, રામની ભીલરાય જી(૨);
પાર ઊતરી પૂછીયું ‘તમે (૨),
શું લેશો ઉતરાઈ.’ પગ મને. ૫

’નાયીની કદી નાયી લ્યે નઈ, આપણે ધંધાભાઈ જી (૨);
’કાગ’ લ્યે નહિ ખારવાની (૨),
ખારવો ઉતરાઈ.’ પગ મને. (૬)

-કવિ શ્રી દુલા ભાયા કાગ

એકવાર ગીગા રામજીને ત્‍યાં પધારેલા સંત મુકતાનંદજીને તેઓ મળ્યા. દુલા કાગ સંત મુકતાનંદને કહેવા લાગ્‍યા: ‘મારે તો કચ્‍છ જઇ પિંગલની પાઠશાળા-પોષાલમાં જઇ અભ્‍યાસ કરવો છે. ’ સંત મુકતાનંદ કહે:‘કયાંક જવાની જરૂર નથી. ’ બધું અહીં જ છે. તેઓએ કિશોર દુલાની આંગળીઓમાં આંગળીઓ પરોવી અને આંખોથી દુલાને ભાવપૂર્વક નીરખ્‍યો અને આજ્ઞા આપી ‘જા, સવૈયો લખી લાવ. ’ કિશોર દુલાએ સત્તર વર્ષની વયે લખેલા સવૈયા દુલા કાગને સવાયા ચારણ બનાવી દે એમાં કોઇ શંકા નથી.
દુલા કાગનો રાષ્‍ટ્રપ્રેમ પણ અનન્‍ય. દુલા કાગે જીવનભર સમષ્ટિ અને પરમેષ્ઠિનું રહસ્‍ય પામવા પ્રયત્‍ન કર્યો. કાલદેવતા સતત વહેતા રહેતા હોય છે. દુલા કાગ આજે આપણી સાથે નથી – વાણીએ કરીને તેઓ ક્યારેય દૂર થઇ શકવાના નથી.ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રના લોકસાહિત્યની એક આગવી પ્રતિભા પદ્મશ્રી દુલાકાગનો જન્મ ભાવાનગર પાસેના એક ગામમાં થયો હતો. બાળપણથી જ ભક્તિના સંસ્કાર રોપાયા. દશ વર્ષની વયે ગૌસેવાનું વ્રત લીધું. મુક્તાનંદ સ્વામીના આશીર્વાદથી દુલાના હૈયાનાં દ્રાર ખુલી ગયા અને લોકજીવનના વાલ્મીકિ બન્યા. ‘વિચારસાગર’, ‘પંચદર્શી’અને વાણી સાથે વહેતી થયેલી દુલા કાગની કાવ્ય સરવાણી આગળ જતાં અસ્ખલિ ધોધ બની રહી. પરંપરાગત ચારણી ઘાટીના એમના કાવ્યગાને હજરોની સભાઓ ડોલાવવા માંડી. એમણી રચેલી ‘કાગવાણી’નું ગુંજન લોકોનું સંસ્કારધન બની ગયું છે. વિનોબાજીના ભૂદાનના ખ્યાલને એમણે આત્મસાત કર્યો. પોતાની કોમની સંકુચિતતાના અનેક ઘા ખમીને એમણે ચારણોની ઉન્નતિમાં હંમેશા રસ લીધો હતો. ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ અને લોકસાહિત્યને અખંડ વહેતા રાખનાર કવિ કાગને ભારત સરકારે પદ્મશ્રીનો ઈલકાબ એનાયત કરી બહુમાન કર્યું હતું. તા. ૧૨-૨-૧૯૭૭ના રોજ એમણે સદાયને માટે આંખો મીચી દીધી.

નામઃ દુલા ભાયા કાગ -”કાગ બાપુ”-
જન્મઃ ૨૫-૧૧-૧૯૦૨
અવસાનઃ ૨૨-૦૨-૧૯૭૭
જન્મસ્થળઃ મજાદર ( તા. મહુવા, જિ.ભાવનગર)
અભ્યાસ: પાંચ ધોરણ
Dula Bhaya Kag was born in year 1903, he was renowned poet, social reformer and freedom fighter
. He was born in Village “KAGDHAM” (Majadar), near Mahuva in Gujarat. He hailed from Charan caste. The subject of his poems was mainly spiritual and devotional, he also wrote eulogical poems for Mahatama Gandhi and Vinoba Bhave. His poems are published in eight volumes known as Kagvani.

આભાર -સૌજન્ય –http://nilkanthvasukiya.blogspot.com/2011/07/blog-post_18.html

મિત્રો આ ગીત ટહુકા પર સાંભળી શકશો—http://tahuko.com/?p=7562
 

ઘટો ઘટ એમ…….. મેઘાણી (ભાગ ૧)-તન્મય શાહ.

ઘટો ઘટ એમ…….. મેઘાણી (ભાગ ૧)

ઝવેરચંદ મેઘાણી… એટલે કોણ ? હું એમને એક સાહિત્યકારથી વધુ કાંઈ નોહ્તો સમજતો. (કેટલો નાદાન!) પરંતુ વાસ્તવમાં ઝવેરભાઈ કાલિદાસ મેઘાણી…કોણ હતા એનો તાદ્રશ્ય નજારો જોવા મળ્યે એ ધન્ય ઘડીએ… જયારે બુક ફેરના છઠ્ઠા દિવસે નોહ્તું જવું અને પગ ખેંચી ગયા! બેઝીકલી ગઝલ, કાવ્યમાં રસ ખરો…. પણ લોક સાહિત્યનો પરચો………. બાપ રે ! ઝબ્બરનો બાકી હોં…… હારા હંધાય કાનું હવળા થે જ્યા..! મારા પોતાના હથોડા પર આજે કન્ટ્રોલ કરી….. શ્રી વસંતદાન ગઢવી (વી. એસ. ગઢવી) એ શબ્દ દેહે રજુ કરેલ ઝવેરભાઈને માણીએ… (યાદ રહ્યું છે એટલું… એ દિવસે કોઈએ કાગળ પણ નોહ્તો આપ્યો સો સેડ)

Image
****
૧૯૪૩ થી… મેઘાણીભાઈનું…. લોક સાહિત્યનુ ગ્રંથીકરણ થવાનું શરુ થયું. ત્યારે ઉડીને એક વાત આંખે વળગી… આ લોક સાહિત્ય એટલે શું ? એ ક્યાંથી આવ્યું ? કોણે લખ્યું ? લોક સાહિત્ય આવ્યું લોકો માંથી! લોકો થકી, લોકો વડે બોલાયેલું, ગવાયેલું, જીવાયેલું, જીવન, લોક જીવનનું સંવર્ધન, સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો… એટલે લોક સાહિત્ય! અને એ સાહિત્યને ચિરંજીવ કરનાર, શિક્ષિત સમાજને એક વણ ઓળખાયેલા ચોથા પાંચમાં વિશ્વના અશિક્ષિત લોકોની ઓળખાણ કરાવનાર ઝવેરચંદ મેઘાણી!

ગીતો તો… અનાદિ કાળથી ગવાયા છે અને ગવાતા રહેશે. નરસૈયા, દયારામ, દલપતરામ, પ્રેમાનંદ થી ય પહેલા… ગવાયા, પડઘાયા, ઓળખાયા, રમાયા, જીવાયા હશે! લોકગીત લોક સાહિત્ય એટલા માટે અમર છે કારણકે એ લોકો વડે જીવિત છે! લોકોમાં જીવે છે! સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો એટલે જ તો લોક સાહિત્ય!

ધોબીના કપડાં પછાડતા આવતા તાલે જે ગીત ગવાયું હશે, એ આજ તો હશે?!
દરણું દળતા ડોશીમાં ઘંટીના તાલે જે કૃષ્ણે યાદ કરતા પ્રભાતિયા ગાતા હશે, એ આજ તો હશે?!
વલોણાંના તાલે છાસ વલોવતી સન્નારીઓ જે ગાતી હશે, આજ તો હશે?!
વણકરે કપડું બનાવતા જે દિલથી ગાયું હશે, આજ તો હશે?!
પ્રગલ્ભા ગુજરાતણોના ગરબા… જેમાં ટોળાની અરાજકતા નહિ… પરંતુ સમુહની સમાધીનતા દર્શાય ત્યારે ગવાતું સંગીત….. આજ તો હશે ?!

તમે જોશો કે.. પુરાતન કાળ… કાલિદાસના વખતથી કવિઓ ને વર્ષા ઋતુનું વિશેષ આકર્ષણ રહ્યું છે. પણ આખાય વિશ્વમાં વર્ષના આગમનની સૌથી પહેલી ખબર આકાશના બદલાતા રંગો વડે ગોપ ગોવાળોને પડે છે ! કેમ નહિ આખરે વર્ષા એજ તો એમનો ઈશ્વર છે ! અને એમના ગોપનાયકને આમન્ત્રણ…….. વાં વાયાને વાદળ ઉમટ્યા…. ગોકુળમાં ટહુક્યા મોર… શામળિયા હવે આવો.. આપણે રમીએ.. હવે વખત થઇ ગયો…. અને એજ ગોવાળો વરસાદના મોડા પડવાની કે ન આવાની ફરિયાદ પણ કરે જ છે ને ! ઘાણ વ્સુક્યા, કુવા હેઠા ઉતર્યા, ધાન સુક્યાં, ધન ખૂટ્યા… હવે શું કામ આવ્યો ? જયારે ગામ તારું કરવું પડ્યું અમારે ?!
****

Image
આવી તો કૈંક વાતો, દાખલા, સત્ય ઘટનાઓ ધરબાયેલી પડી છે. લોક સાહિત્ય કોઈ કરતા કોઈ કાળે ફેન્ટસી મને તો ન લાગી ! નારી વાસ્તવિકતા… લોકો વડે જીવાયેલી, જીરવાયેલી માત્ર વાસ્તવિકતા…. ઘણા બધા પ્રસંગો યાદ કરાવ્યા જેમાંના બે આપની સમક્ષ મુકું છું… (બેક ટૂ ગઢવી સાહેબ)
****
બગવદરના હેલીબેન.. પાક્કા મેં’ર…. પાસે જયારે મેઘાણીભાઈ કાવ્યો લખવા ગયા ઠરે એમને જોતા જ હેલીબેન છક્ક થઇ ગયા’તા ! રાજ મેહમાન પણ લેશ માત્ર અભિમાન નહિ ! નીચે બેહી જાય, રોટલા જાતે ટીપે, જેમ કયો એમ કરે! હેલીબેન ગામડાના માણહ. એટલે બોલતા ના ફાવે…. ગાઈ હ્મ્ભળાવે ને મેઘાણી મુંડી ઘાલી લખ્યા કરે !.. ઈમને ગાતા જોઈ આસ પાસની મેં’ર બાઇયું ભેળી થઇ ગઈ… ને પસી તો આખો દન ગીતો રાહ્ડા હાલ્યા… રાતે મેઘાણીને કીધું : અમને હામ્ભલ્યાં… હવે તમે ગાઓ… ને મેઘાણીને હામ્ભ્ળી, હેલીબેનતો દંગ રી જ્યાં..! એમના કરતાય સારા લય તાલ સાથે એમના જ ગીતો આ બારથી આવેલો લંબર મુછીયો ગાતો ‘તો ! હેલીબેનને ઘેર જ વાળું કરી, હવારે ચાર ગાઉં છેટે આવેલા બરખલા જાવા માટે તૈયાર ગાડું જોઈ મેઘાણી બોલ્યા : બા આ શું ?
હેલીબેન ગળગળા સાદે બોલ્યા : ભા, ગાડું સે…. ચાર ગાઉની મુસાફરી સે એટલે…
પછી મેઘાણી બોલ્યા : ખાસ કરવો વિના એક સજીવે બીજા સજીવનો ભાર શાને વેઢારવો ??!! હું હાલીને જ જઈશ !
પરજીવ માત્ર પર આવી માણસાઈ આવડા મોટા રાજ કવિમાં જોઈ હેલીબેન એમને આવજો ન કહી શક્યાં… ગળે બાઝેલા ડુંમાં ને લીધે! હું જયારે હેલીબેનને મળ્યો ત્યારે મેં એમની ૯૩ વર્ષની પાકટ છતાં ભીની આંખે મેઘાણીને સદેહે જોયા ! આહ્હ્હ..શું જીવંત મુલાકાત હતી એ…….. માત્ર એક દિવસની !

મહુઆ પાસેનું ખારવા ગામ. જ્યાં એક વૈષ્ણવ શેઠને ત્યાં ભગતબાપા સાથે મેઘાણીને જવાનું થયું. ત્યાં શેઠનું વહાણ ભરાતું હતું…… જેમાં એક ડોશી પણ ઇંટો ભરતી દેખાણી… મેઘાણીથી રેવાયું નૈ ને પુસી બેઠા ડોશીને : માં, આટલી ઉંમરે આવી મજુરી ? છોરો કપાતર નીકળ્યો કે શું ?

ડોશી : ના ભાઈ એ શું બોલ્યા… છોરો તો હતો તારા જેવો.. આ શેઠનું વ્હાણ લઈને જ્યો તો દરિયામાં…… દરિયાને ય ગમી ગયો… તે રાખી લીધો !

મેઘાણી : તે બ… આ શેઠ પાહે વળતર માગ્યું? ન દે તો હું વાત કરું ? મેં’માન સુ એનો… વાત નૈ ટાળે !

ને ડોશી બોલ્યા : ના ભાઈ, મારા છોકરાને હાથે શેઠું આવડું મોટું વ્હાણ ડૂબ્યું…. ને હું વળતર માંગું તો મારી માણસાઈ લાજે દીકરા……….

ડોશી તો આટલું બોલી હાલતા થઇ ગયા.. પણ મેઘાણી ન્યા ને ન્યા જ પોક મેલી રડવા બેહી ગયા! ને પાહે ઉભેલા ભગત બાપાને કીધું….. : બાપા આ શેઠ અને આ ડોશી…. બે માં વૈષ્ણવ કોણ ??!!

જીવતાની હારે જે જીવતો હોય એને જ અધિકાર હોય “પીડિતની આંસુડા ધારે હાહાકારે રેલ્યો કસુંબીનો રંગ…. ” લખવાનો, બાપલીયા!

મેઘાણી ૨૨ માં આવ્યા કલકત્તાથી… ને ૪૭ માં તો હાલી નીકળ્યા…પણ એ પચ્ચીસ વર્ષોમાં ૨૫૦ વર્ષોનું કામ કામ કરી ગયા…! એમને રાષ્ટ્રીય શાયરનું બિરુદ આપનાર, ગાંધીજીએ એમની શ્રદ્ધાંજલિમાં ફૂલછાબમાં લખેલું : “અત્યારની પરિસ્થિતિના ડોહ્ળાયેલા જનજીવનને નીરક્ષીર તારાવનાર જ ખરા સમયે ચાલી નીકળ્યો! હવે એની ખોટ નહિ પુરાય.

ઝવેરચંદ મેઘાણીને સાદર પ્રણામ………..

Image

****

લોકસાહિત્ય અને એના પર્યાય એવા મેઘાણીનો પરિચય…. એ સંશોધનમાં જાત ખૂપાવી દેનાર.. વી એસ ગઢવી સાહેબના શબ્દોમાં ! થેન્ક્સ AMC વન્સ અગેઇન ! ફરીથી કહું ચુ, મને લોક સાહિત્ય વિષે કોઈ જ ભાન નોહ્તું અને એ ૫૫ મિનીટ પછી હું મારી જાતને સાવ વામણી અનુભવવા લાગ્યો હતો.

સોરઠી સંતો, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, સાવજ વીર, જેસલ તોરલ, સત દેવીદાસ….. નામ જ સાંભળ્યા હતા.. આજે પરિચય થયો હતો. ભલે હું છંદ શીખી રહ્યો છું……પણ સાચું કહું તો PHD માટે ય મેઘની થી વધુ સારો વિષય કોઈ હોઈ ન શકે. શીખવો તો મેઘાણી!

આભાર ~એજ તન્મય..!ને

સૌજન્ય ​——-http://tanvayshah1053.wordpress.com

રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ દિને – કાવ્યાંજલી

મિત્રો થોડા વખત પહેલા “ડગલાએ “(http://gujaratidaglo.wordpress.com/)ઝવેરચંદ મેઘાણી ની સંગીતમય રચનાનો સુંદર કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો અને બે અરિયામાં ૪૫૦ ગુજરાતીએ હોશે  થી વધાવ્યો હતો ..ત્યારે આ હાલરડાં પહેલા આ ખાસ રજૂઆત કરી લોકોને મેઘાણીભાઈનાઆ પ્રસંગને યાદ કરી ગીતની રજૂઆત કરી હતી .. .જે પ્રજ્ઞાજુ બેને તાજી કરાવી 
પોરબંદર ના ખરવા ઓની વસ્તી છે .

મેઘાણી ને કોઈએ કહ્યું કે ..કવિ ગીત જોતાં હોય તો ખારવાઓની વસ્તીમાં જાવ ..એ જમાનામાં બદનામ વસ્તી ગણાતી પણ ગીતના રસ્યા કવિ ખારવાની વસ્તીમાં  પહોચી જાયછે .. ૮૦ વર્ષની ડોશી છે માથે ભાર છે પૂછે છે શીદ આવ્યા છો ? શું જોઈએ છે  કવિએ કહું માડી  ગીત લેવા આવ્યો છું …કેટલા જોવે છે ..સોદો થાય છે ..મેઘાણી કહે છે . આજે તો  પછેડી લઈને આવ્યો છું જેટલા આપશો તેટલા લઇ જઇશ …વારુ ત્યારે અંધારું ઉતરે ત્યારે આવજો .મેઘાણી પોહચી  ગયા છે આસપાસની છ છ ફૂટ ઉચી kharva..ચંદ્ર  પર્ણ કળા એ ખીલ્યો છે .હાથમાં બલોયા પહેર્યા છે .વચ્ચે ઉભી ઉભી ૮૦ વર્ષની ડોશી ગીત ગવડાવે….ગીત ના શબ્દો એવા હતા જોબનીયું આજ આવ્યું ને કાલ જશેડોશી એક પછી એક ગીતો ગવડાવે છે અને બીજા જીલતા જાય છે એવામાં  ઘોડિયામાં સુતા બાળક ના રડવાનો અવાજ સંભળાય છે ..અને એક સ્ત્રી કોઈને ખલેલ પોચાડ્યા વગર પોચી જાયછે બાળક પાસે .અને ત્યારે માતાના કંઠે નીતરતા હાલરડામાં પ્રેમ અને વીરતાનો રંગ એવો ઢોળાય છે કે અને કવિની કલમે રચાય છે હાલરડું

દરિયો ડોલે રે માઝમ રાતનો, હે….ઝૂલે જાણે પારણે મારો વીર રે,

મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

છલકે મોજા રે છોળો મારતા, હે…ખૂંદે જાણે ખોળલા મારો વીર રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

આભમાંથી ચાંદો રેલે ચાંદની, હે…પાથરે જાણે વીરાના ઓછાડ રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

ઝબકે ઝબકે રે ઝીણી વીજળી, હે….ઝબકે જાણે સોણલે મારો વીર રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

દરિયો ગાજે રે માઝમ રાતનો, હે….માવડી જાણે વીરને હાલા ગાય રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

સૌજન્ય ટહુકો અને ફોટો ગુગ્ગલ

pragnaju

મને ગમતો નરસૈયો…..

ઘણા વર્ષે,એટલેકે લગભગ ૧૯૯૪ ની મારી ડાયરી આજે મેં જયારે ખોલી ત્યારે મેં “આકાશવાણી”પરથી ગયેલું નરસિહ મહેતાનું આ પદ જોયું અને તમારી સામે મુકવાનું મન થયું.મને આનંદ એ જ છે કે મારી ડાયરીના પાના હજી પીળાં નથી પડ્યા.

 

સંતો,અમે રે વેવારીયા શ્રી રામના

વેપારી આવે છે બધાં ગામ ગામના ..

અમારું વસાણું સાધુ સહુ કોને ભાવે,

અઢારે વરણ જેને વો’રવાને આવે,

અમારું વસાણું કાળ દુકાળે ન ખૂટે,

જેને રાજા ન દંડે,જેને ચોર ન લુટે.

લાખ વિનાના લેખાં નહિ ને, પાર વિનાની પુંજી

હોરવું હોય તો હોરી લેજો,  કસ્તુરી છે સોંઘી.

રામનામ ધન અમારે,વાજે ને ગાજે,

છપ્પન પર ભેરુ ભેરી-ભુંગળ વાગે,

આવરો ને ખાતાવહીમાં લક્ષ્મી-વરનું નામ,

ચિઠ્ઠીમાં ચતુર્ભુજ લખિયા ,નરસૈયાનું કામ.

મને પહેલા વાંચતા વાંચતા વિચાર આવ્યો કે,નરસિહ મહેતા તો કૃષ્ણ ભક્ત છે ને રામનામ ની વાત કેમ ?!પણ અંત જોયું કે”ચિઠ્ઠીમાં ચતુર્ભુજ”અને ખાતા વહીમાં લક્ષ્મી-વર નું નામ.બસ પછી કોઈ સંદેહ ન રહ્યો.

 

About harshajagdish

મેં સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજ માં થી ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગ્રેજ્યુએશન કર્યું છે. પ્રોફેસર-ચીમનભાઈ પટેલ ,અને શ્રી.ચંદ્રહાસ મજુમદાર. સંસ્કૃત ના પ્રોફેસર -શ્રી ગૌતમભાઈ પટેલ,અને શ્રી.મૃગાક્ષી શાહ.સુગમ સંગીત નું શિક્ષણ અમદાવાદમાં ભવન’સ કોલેજમાં સાંજના ચાલતા ક્લાસીસમાં શ્રી રાસબિહારી દેસાઈ પાસે લીધું.સંગીતમાં શિક્ષા વિશારદ -બી -એડના ગુરુ-શ્રીમતી સુધાબેન માથુર-તેઓ શ્રી વી.જી.જોગસાહેબના પટ્ટશિષ્ય હતા.મારા ઉપર આટલા બધા ગુરુઓનો હાથ છે. મને મારા તમામ ગુરુઓ પર ગર્વ છે. મારી જીવન યાત્રામાં મેં જોયેલા,જાણેલા અને જાતન કરીને જાળવેલાનું શબ્દરૂપ,એટલે ‘મારી જીવન સંધ્યાનો ઉજાસ.’.. મારા આ લખાણ નો મૂળ મંત્ર, “એક એક ફુલ લઇ,સોયમાં પરોવું ને, અંતરમાં એક એક પાંખડીઓ ખુલે, આતો સ્મરણોના ફુલ,એમાં હોય નહી શૂળ, એવા નવરંગી ફૂલોની માળાઓ ઝૂલે, મારા મનના હિંડોળે.” અને મારા જીવનનો મૂળ મંત્ર: “સ્મૃતિમાં જેની મીઠાશ જળવાય,એ જ સાચું જીવન, બીજું બધું ભૂલી જાઓ,માફ કરો અને આગળ વધો.”
(Thanks-http://harshajagdish.wordpress.com/)

 

 

આદ્ય કવિ- નરસિંહ મહેતા.

 ગુજરાતી સાહિત્યના એકોતેર કુળ  તાર્યા છે.આદ્ય કવિ- નરસિંહ મહેતાએ.

થોડાં સમય પહેલાં એક યોગેશ્વર નામના યોગીનું ‘પ્રકાશના પંથે’  નામનું પુસ્તક હાથમાં આવ્યું. વાંચતા વાંચતા એક રસપ્રદ અને અનોખો પ્રસંગ ધ્યાનમાં આવ્યો. એક વાર તેઓ  નદીના તટે ધ્યાન ધરી રહ્યાં હતા, ત્યાં એમના કર્ણપટલે સુમધુર અવાજમાં એક ભજનના શબ્દો અથડાયાં..

‘વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ, જે પીડ પરાઇ જાણે રે;

પરદુઃખે ઉપકાર કરે તોયે, મન અભિમાન ન આણે રે.

યોગેશ્વર મીઠા મધુરા શબ્દો માણી જ રહ્યાં હતા અને એક અવકાશવાણી જેવું જ કંઇક થયું ..

‘ આ ભજન ગાનાર વ્યક્તિ ‘મહાત્મા ગાંધી’ છે જે ખુદ ‘નરસિંહ મહેતા’ નો જ અવતાર છે!!! ‘

હવે આ વાતમાં તથ્ય કેટલું એ તો રામ જાણે . પણ એમનું આ ભજન ગાંઘીજીને અતિપ્રીય હતું, એ વાત તો જગજાહેર છે. આ એક અદભુત કાવ્ય છે. જે ખાલી ગાઈ કાઢ્યું કે સાંભળી કાઢ્યું એવા મતલબનું તો નથી જ. એમાં પારકાની પીડાને અપનાવવાની, અનુભવવાની વાત છે. એને દૂર કરવાની વાત છે. વળી એ ઉપકારના લાઊડ-સ્પીકરો ગોઠ્વીને ભાષણો નથી કરવાના. સ્થિતપ્રજ્ઞ સ્થિતીમાં કોઈ જ અભિમાન વગર, કોઈને આપણે કામમાં આવ્યા જેવા ભાવ દિલે ધરી અને સમજણપૂર્વક ઊપકાર કરાય તો જ કામનો..બાકી એને હાઈ લાઈટ કરી કરીને લાઈમલાઇટમાં રાખવાના યત્નો કરાય તો બધુંય વ્યર્થ.

બહુ ઊંડી સમજ -શક્તિ અને અવર્ણનીય પ્રભુ-પ્રેમ ભાવ ધરાવતા આ ભજનના રચયિતા હતા ભારતના સૌપ્રથમ ‘આદિકવિ -નરસિંહ મહેતા..’ આ રચનાથી નરસિંહ મહેતાએ ગુજરાતી સાહિત્યના એકોતેર કુળ  તાર્યા છે.

આજથી લગભગ સાડાપાંચસો વર્ષ પૂર્વે ઇ.સ. ૧૪૧૪માં તળાજા  (ભાવનગર)ખાતે એમનો જન્મ થયેલો.માતાનું નામ દયાકુંવર અને પિતાનું નામ કૃષ્ણદાસ. અગિયાર વર્ષની કુમળી વયે મા-બાપ બેયનો સહારો ગુમાવી બેઠેલ નરસિંહ મહેતા કાકા પર્વતદાસ ને ઘેર ઉછરી મોટા થવા લાગ્યા. તેમના લગ્ન માણેકગૌરી સાથે થયા હતા. સંતાનમા એક પુત્રી કુંવરબાઇ અને પુત્ર શામળશાને જન્મ આપી માણેકગૌરી બીમારીથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. માણેકગૌરી  મરણપથારીએ હતા. એમનો મૃત્યુ સમય નજીક હતો, ત્યારે નરસિંહ મહેતાને હરિજનવાસમાંથી ભજનો ગાવા માટે બોલવવામાં  આવ્યા. તેઓ તો હંમેશાની જેમ જ ઊપડ્યાં. આખી રાત કીર્તન-ભક્તિ, ભજનો ગાયાં. સવારે એક જણે સમાચાર આપ્યાં કે,’મહેતાણી ગયાં.’ તો મહેતાએ તો પોતાની મસ્તીમાં જ ગાવા માંડ્યું,

‘ભલું થયું ભાંગી જંજાળ,

સુખે ભજીશું શ્રીગોપાળ.’ ..!!

 કાકાનો સ્વર્ગવાસ થતા તેઓ પીત્રાઈ ભાઈ ના આશ્રિત થયા. ભાભીનાં મહેણાં-ટોણાંથી કંટાળેલા નરસિહે  તળાજાના જંગલમાં, ગોપનાથના મંદિરમાં સાત દિવસ લાગલગાટ ભૂખ્યા-તરસ્યા રહીને આકરું તપ કર્યુ. જેનાથી પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ એમને વર માંગવાનું કહેતા, નરસિંહે મહાદેવની જ પ્રિય વસ્તુ માંગી લીધી. ફળસ્વરૂપે મહાદેવજી પોતાના પોઠિયા પર એમને દ્વારકા લઈ ગયા. શ્રી કૃષ્ણની દૈવી ‘રાસલીલા’ વિશે તો આપણે બધાં જ જાણીયે છીએ. ના જાણતા હો તો ..કૃષ્ણ ભગવાન અને એમના મિત્રો ગોવાળિયાઓએ રાધા અને ગોપીઓ સાથે એક અનોખી રાસલીલા ખેલી હતી. દરેક ગોપીને ગોવાળિયામાં જાણે પોતાના મનનો ચોર કનૈયો જ, પોતાની સાથે જ રાસડા લઈ રહ્યો છે એવી દિવ્ય અનુભૂતિ થયેલી. બાલગોપાળની એ લીલા નરસિંહ મહેતાએ પણ હથેળીનું નેજવું કરીને, ગોપીભાવ દિલમાં ધરી ,પોતાના પ્યારા પ્રભુ પોતાની સાથે રાસ રમી રહ્યાં છે, એવી જ લાગણી સાથે એક મશાલના અજવાળે, નરી આંખે નિહાળી હતી. ઇતિહાસ એની સાક્ષી છે. લગભગ એકાદ મહિના દ્વારકામાં રહ્યાં પછી પ્રભુની આજ્ઞા માથે ચડાવી એમના ચરણોમાં વંદન કરી તેઓ જૂનાગઢ જવા નીકળે છે ત્યારે પ્રભુ  જાતે એમને  પ્રતિમા, કરતાલ આપીને  માથે મોરપીંછનો મુગટ  પહેરાવે છે…!!

પ્રભાતિયાં, ઝૂલણા છંદ, કરતાલ અને કેદારો રાગ આ બધા જેને બહુ પ્રીય હતા એવા ‘આદ્યકવિ’  નરસિહ મહેતાએ આમ તો ૧૫૦૦થી પણ વધુ પદો રચ્યા છે. જેમાં એમના જીવનના મુખ્ય પ્રસંગો વણાયેલા છે. આત્મકથાનક – પુત્ર વિવાહ, પુત્રીનું મામેરું, શામળશા શેઠની હુંડી, ઝારીનાં પદ ; ભક્તિ પદો, – સુદામા ચરિત્ર દાણલીલા, ચાતુરીઓ, જીવન ઝરમર આ પદો  બહુ જ પ્રખ્યાત થયા..

તેઓ  ’મીથકવિ’, પ્રગલ્ભ, લાજાળ શબ્દોના કવિ તરીકે  પણ ઓળખાય છે.

કહેવાય છે કે, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ એમને હાજરા-હજૂર હતાં. કમસે કમ બાવન વખત એમણે સદેહે આવીને એમના આ ઘેલાં ભગતની મદદ કરી હતી. એમની અને શ્રી હરિના સંબંધમાં એક અદભુત રેશમની ગાંઠ હતી.

નરસિંહ મહેતા જેવા પ્રેમપૂર્ણ હ્રદયમાં પ્રાર્થનાનું કોઈ માળખું ગોઠવેલું નહોતું રહેતું. એ તો બસ શ્વાસ લેવા જેમ જ અંતરમાંથી સહજ  સ્ફ઼ુરી ઊઠતી હતી.

અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ,
જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે;
દેહમાં દેવ તું, તેજમાં તત્વ તું,
શૂન્યમાં શબ્દ થઈ વેદ વાસે.

ગુજરાતીઓ માટે આ અદભુત પ્રાર્થના સાડાપાંચસો વર્ષ પછી આજે  પણ મોબાઇલ ફોનની રિંગ ટોન માટે બેહદ માનીતી છે.

 ‘પ્રભાતિયાં’ શબ્દ આવે અને નરસિંહ  મહેતા યાદ ના આવે એવું બને ? નરસિંહ મહેતા સવારે નહાતી વખતે જે પદ ગાતા એ ‘રામગ્રીઓ’ અને પાછા ફરતા જે ગાતા એ ‘પ્રભાતિયાં’.ઝૂલણા છંદમા રચાયેલા નરસિંહના પ્રભાતિયાં સૈકાઓથી ગુજરાતીઓનું પરોઢ ખીલવે છે. અંતરના ઉંડાણમાંથી આવતા તેમના ભક્તિરસયુક્ત પદ હ્રદયસ્પર્શી છે.

આપણને જગાડે તેનેય જગાડવો પડે ? ઈશ્વર તો જાગતો જ હોય તેને જગાડવો ના પડે… છતાં નરસૈંયો કૃષ્ણને જશોદાની જેમ લાડથી જગાડે છે અને કહે છે,

જાગને જાદવા, કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેનમાં કુણ જાશે ?

ત્રણસેં ને સાંઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યાં, વડો રે ગોવાળિયો કુણ થાશે ? – જાગને

આજે પણ પરોઢની કલ્પનામાં એના વગરનો દિવસ એકદમ ફિક્કો લાગે છે.

એ બળકટ વાણી આજે પણ મઘ્યકાલીન અવકાશમાંથી અનહદ નાદ જેમ  સંભળાય છે.

‘નિરખને ગગનમાં,

 કોણ ઘુમી રહ્યો,

 એ જ, એજ હું

 તત્વ બોલે…..’

 નરસિંહ કૃષ્ણમાં તલ્લીન થઈને શબ્દ- સંઘાન રચતાં ગયાં અને આપણને સાદ પાડતા રહ્યાં.

નરસિંહની એકેશ્વરવાદની ભાવનાની અભિવ્યક્તિ આ પદમાં ઝીલાય છે.

વેદે તો એમ વદે, શ્રુતિ, સ્મૃતિ, શાખદે, કનકકુંડલ વિશે ભેદ નહોયે,

ઘાટ ઘડિયા પછી નામ રુપ ઝુજવા, અંતે તો  હેમનું હેમ હોયે.

પ્રભુનો નશો એ ભગતને એવો તો ચડે છે કે ઝૂમે છે..નાચે છે. આખરે જાણે ખુદ હરિરૂપ ધારણ કરી લે છે..

રામ સભામાં અમે રમવાને ગ્યાં’તાં

પસલી ભરીને રસ પીધો,

હરિનો રસ પુરણ પાયો.

પહેલો પિયાલો મારા સદગુરૂએ પાયો,

બીજે પિયાલે રંગની હેલી રે

ત્રીજો પિયાલો મારાં રોમે રામે વ્યોપ્યો

ચોથે પિયાલે થઈ ઘેલી રે …

તો આ આરતી પણ લોકોથી અજાણી નહી જ હોય..

ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે, મેં તો મા’લી ન જાણી રામ..

નથી તરાપો, નથી ડુંગરા, નથી ઉતર્યાનો આરો રામ…

સોળ હજાર ગોપીઓ, રાધાનો વ્હાલો, અનાથનો નાથ અને ચૌદ લોકના સ્વામીને, પ્રભુમગ્ન ભોળુકડી ભરવાડણ એની મટુકીમાં ઘાલીને મહી ના બદલે મોરારીને વેચવા ચાલી જેવી અદભુત રચના નરસિંહ જેવો અનોખો પ્રભુ-ભકત જ રચી શકે..

ભરવાડણ હરિને વેચવા ચાલી;

સોળ સહસ્ત્ર ગોપીનો વહાલો, મટુકીમાં ઘાલી. – ભોળીo

અનાથના નાથને વેચે આહિરની નારી;

શેરીએ-શેરીએ સાદ પાડે : લ્યો કોઈ મોરારિ..

આ હદ સુધીનું પ્રભુ સાથેનું તાદાત્મય સાધવું એ બહુ ઊંચી કક્ષાની સાધના જ કહી શકાય. કો’ક વાર જાતને એક પ્રશ્ન પૂછજો કે આપણી પાસે આજના ગણત્રીના જમાનામાં આવું કંઈક મોહિત થવા, અલૌલિક કક્ષાનો અનુભવ કરવા, ઘેલા- ઘેલા થવાની કક્ષાનું કંઈ બચ્યું છે?

નરસિંહ મહેતાને કોઈ જ સંકલ્પ કે વિકલ્પ નહોતા નડતા. એ તો બધું જ એમના પ્રભુ પર છોડી દેતા. દીકરીનું મામેરૂં કરવાનું, શામળશાના વિવાહ, શગળશા શેઠને હૂંડી , શ્રાધ્ધ અને તેમના પર હારની ચોરીનું આળ ચઢાવામા આવ્યું વગેરે પ્રસંગે બધે બધું જ શ્રી હરિના શીરે..”કામ પાર ના થાય તો મારે શું પ્રભુ..તારી આબરૂ જશે..વિચારી લેજે…!!”

નરસિંહ ઉત્કટ ગોપીભાવે,એક નારીના- પ્રિયતમાના સમર્પણભાવે કૃષ્ણને ભજતાં અને પરમાત્માને પુરુષરૂપે જોતા..
આ પદ જુઓ..
‘ગોપીમાં હું નરસૈંયો, પ્રેમસુધરસ પીધો રે,
સારમાં સાર અવતાર અબળા તણો,
જે બળે બળિભદ્ર વીર રીજે.
પુરુષ પુરુષાતન શું કરું, હે સખી
જેથી નહી મારું કાજ સીઝે…
કેવો અદભુત પ્રભુ-પ્રેમ.!!!
એમની રચનાઓ પરથી એવા અનુમાનો બંધાય છે કે તેઓ આજીવિકા માટે નાનું મોટું વૈદ્યુ કરતાં હશે. શ્રી જેસલપુરા સંપાદિત કાવ્યકૃતિમાં પૃષ્ઠ ૩૭૦ પર ‘અનંત નામનું ઓસડ’ એ પદમાં ‘વૈષ્ણવ વૈદ્ય, હરિ હરડે, સૂંઠ સારંગધર, અવિનાશી અજમા, કડુ કૃષ્ણ, સંચળ રામ, ચૂરણ ચત્રભુજા, બહુનામની ફાકી, ગોવિંદગોળી’ આ બધા શબ્દો એ દિશા તરફ જ અંગુલિ નિર્દેશ કરે છે.

ગુજરાતી ભાષાના સહુપ્રથમ અને સહુથી વધુ ચિત્રપટ  નરસિંહ મહેતા પર બનાવવામાં આવ્યા છે.

નરસિંહ મહેતાએ મલ્હાર રાગ ગાઇ વરસાદ વરસાવ્યો હતો. પછી તેમના વંશમાં થઇ ગયેલા તાના- રીરી  બહેનોએ પણ મલ્હાર રાગ ગાઇ તાનસેનની દેહાગ્નિને શામી હતી.

તમે એ મહાન કવિ વિશે વધુ જાણી શકો એ હેતુથી નરસિંહ મહેતા પર લખાયેલ પુસ્તકોની પ્રાપ્ય થઈ એટલા પુસ્તકોની સૂચિ અહીં રજુ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

– ગુજરાતી ભાષામાંથી બીજી ભાષામાં અનુવાદ થતો જોવો એ એક અદ્કેરો આનંદની ઊપજાવી જાય એવું કાર્ય છે. નવેમ્બર ૨૦૦૨ માં શ્રી કમલનયન ન. જોષીપુરા પ્રકાશકે “અખિલ બ્રહ્માંડમાં” પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યુ છે. જેમાં સંત કવિ નરસિંહ મહેતાની ૩૧ ભક્તિરચનાઓનો અંગ્રેજીમાં અત્યંત ભાવસભર અને સાહિત્યિક અનુવાદ પ્રસ્તુત થયો છે.

– ‘કોઇ ક હેતું નથી’ – લેખક: પ્રા. નીતિન વડગામા, પ્રકાશકઃ નવભારત સાહિત્ય મંદિર. આ ગઝલ-સંગ્રહમાં કવિએ  કવિ નરસિંહ મહેતાના  જીવનને કેન્દ્રમાં રાખી ઝૂલણા છંદમાં ગઝલ લખીને એમણે આદરાંજલિ અર્પણ કરી છે.

-‘ભક્ત નરસિંહ મહેતા’ – કુલ પાન: 144. કિંમત રૂ. 20. પ્રાપ્તિસ્થાન : ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર. અથવા નજીકના બુકસ્ટૉલ. અથવા http://www.gitapress.org

-ઇચ્છારામ દેસાઇ લેખિત પુસ્તક – ‘નરસિંહ મહેતાકૃત કાવ્યસંગ્રહ’ – ૧૯૮૩.

– કે.કા.શાસ્ત્રીના સંપાદનો – ‘નરસિંહ મહેતા એક અધ્યયન’ – ૧૯૬૫-૧૯૬૮.

– શિવલાલ જેસલપુરા લેખિત પુસ્તક – ‘નરસિંહ મહેતાનું જીવન અને કવન’ – ૧૯૮૧.

– ઉમાશંકર જોશી લેખિત – ‘નરસિંહ મહેતાં’
બાકી નરસિંહ મહેતાના ભક્તિપદો તો પાઠયપુસ્તકોમાં પણ આવે છે.

નરસિંહ મહેતા અંગેના વાદવિવાદો..

નરસિંહ મહેતાના પદો અને એના કર્તૃત્વ વિશે અનેક શંકાઓ ચર્ચાતી જ આવી છે.

‘જળકમળ છાંડી જાને બાળા’ એક અતિ લોકપ્રિય પ્રભાતિયું છે. છેલ્લી પંક્તિ,

‘નરસૈંયાના નાથ પાસેથી, નાગણે નાગ છોડાવ્યો’

 ઉપરથી એ પદના કર્તા નરસિંહ છે એવી માન્યતા સ્વાભાવિક  છે. પણ આ પદ નરસિંહના ઘણા બધાં પદોની જેમ જ ફકત લોકકંઠે જ જળવાયેલા મળે છે. એની કોઈ પ્રાચીન હસ્ત-પ્રત હજુ સુધી પ્રકાશમાં નથી આવી. ૧૯૮૦ની આસપાસ પ્રો. પુષ્કર ચંદરવાકરે વિચારણા, તર્ક પરથી તારણ કાઢ્યું કે આ પંક્તિમાંની ફકત ૧૨ પંક્તિઓ જ એમની છે. બાકીની પંક્તિઓ તો ચંબલ માલના લોકગીતમાં શ્રી ગુણસાગર સૂરજીના ‘નાગ-અભિમાન-મર્દન’ કાવ્યમાં તેમન નિમાડી ગીત ‘નાગનાથન લીલા’માં જોવા મળે છે. આવા અનેકો વિવાદોમાં સપડાયેલ એક અતિઉચ્ચ કક્ષાની રચનાને બીજેથી ઉઠાવેલી કે સાંધા-સૂંધીવાળી રચના ગણાવવી યોગ્ય નથી. પણ તેનું કર્તૃત્વ તો એની હસ્તપ્રત આદિપુરાવાઓને કારણે જ મકકમતાથી સ્થાપિત કરી શકાય.. જે બહુ જ કઠિન કામ છે. ભારત અને વિદેશમાંથી બધી હસ્તપ્રતો એકઠી કરવી પડે. જેની પૂર્ણપણે સૂચિ પણ પ્રાપ્ય નથી. તો કેટલીક ઊડઝુડપણે ભેગી કરાયેલ અને અધુરી માહિતી વાળી છે. વળી એક જ કાગળ પર જુદા-જુદા અનેક પદકારોના પદ કોઇ જ ક્રમ વગર આપેલ છે. એમાં નરસિંહ મહેતાના પદ કયા એ તારવવું અનહદ કઠિન કાર્ય છે.
આવી જ એક અત્યંત લોકપ્રિય રચના છે ‘વૈષ્ણવ જન’. જે વિવાદોના વમળમાં સપડાયેલી છે.

નરસિંહ મહેતાનું પદ જુઓ…

“મોહમાયા લેપે નાહિ, તેને દૃઢ વૈરાગ્ય જેના મનમાં રે,
રામનામ શું તાળી રે લાગી, સકળ તીરથ તેના તનમાં રે … વૈષ્ણવજન

હવે ‘વા્છો કવિ’ના પદ જુવો…

માયા માટે લોપાએ નહી ને ધારે વૈઇરાગ મના માંહા રે,
રામનામ શું ખાલી રાખેમ અડશેઠ તીરથ મન માંહા રે..

નરસિંહ મહેતાનું પદ-

વણલોભી ને કપટરહિત છે, કામ-ક્રોધ નિવાર્યા રે,
ભણે નરસૈંયો તેનું દર્શન કરતાં કુળ ઈકોતેર તાર્યા રે..

હવે ‘વાછો કવિ’નું આ પદ….

નિર્લોભી ને કપટ રહિત કામ-ક્રોધને માર્યા રે,
તે વીશ્ણવના દરશન કરતાં કુળ ઇઇકોતેર તાર્યા રે…

-હવે મૂળ પ્રશ્ન એ કે આ બે પદમાંથી મૂળ પાઠ કયો? વળી પદના મૂળ કર્તા કોણ નરસિંહ કે વાછો ?

જોકે  આ બધા પાછળ સાહિત્યકારોનો કોઇ હોબાળો મચાવવાનો ઉદ્દેશ નથી હોતો. પણ ‘વૈષ્ણવ જન’ પદ સાથે ભાવ-ભાષાની સમાનતાવાળી કૃતિઓ પ્રત્યે ધ્યાન તો ખેંચાઈ જ જાય છે.

એમના જન્મ અને મરણના ચોકકસ સમય વિશે પણ અનેકો શંકાઓ સેવાય છે. એના કારણે અમુક લેખકોએ એ સમયગાળા માટે ‘૧૪૧૪’ અને ‘૧૪૮૦’ જેવા મક્કમ વર્ષ લખવાને બદલે એની આસપાસનો અમુક સમય એવા શબ્દો વાપર્યા છે.
નરસિંહ વિશે અઢળક ચર્ચાઓ ચર્ચાતી જ આવી છે. અરે..’નરસિંહ’ એક જ વ્યક્તિ છે એ બાબતે પણ શંકાઓ સેવાઈ છે.!! તો સામે પક્ષે એમનું આખું જીવન ચમત્કારોથી ભરપૂર રહ્યું છે. જેને કોઈ પણ વ્યક્તિ નકારી નથી શક્યું.
પ્રચલિત ભજનોઃ

-નિરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો
-અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રી હરિ
-વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ
-જાગીને જોઉં તો
-જળ કમળ છાંડી જાને બાળા
-જાગને જાદવા
-ભોળી રે ભરવાડણ
-રાત રહે જ્યાહરે, પાછલી ખટ ઘડી
-ઉઠોને જશોદાના જાયા
-મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે
-વારી જાઉં સુંદર શ્યામ તમારા લટકાને
-શ્રી દામોદરના ગુણલા ગાતા
-જશોદા! તારા કાનુડાને
-ભુતળ ભક્તિ પદારથ
-મારી હુંડી સ્વીકારો મહારાજ રે
-ગિરી તળેટી ને કુંડ દામોદર
-ઘડપણ કોણે મોકલ્યું?
-જ્યાં લગી આત્મા તત્વ
-એવા રે અમો એવા
-સુખ દુ:ખ મનમા ન આણિયે
-જે ગમે જગત ગુરુ
-ધ્યાન ધર હરિતણું
-આજની ઘડી રળિયામણી
-હળવે હળવે હળવે હરજી
-નારાયણનું નામ જ લેતાં
-પ્રેમરસ પાને
-શેરી વળાવી સજ્જ કરું
-નાથને નીરખી
-ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે
-નાગર નંદજીના લાલ
-પ્રાણ થકી મને વૈષ્ણવ વ્હાલા
-બાપજી પાપ મેં
-રામ સભામાં અમે
-અમે મહિયારા રે
-કાનજી તારી મા કહેશે પણ અમે
-પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના
-ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ
-આવેલ આશા ભર્યા
-કેસર ભીના કાનજી
-હે કાનુડા તોરી ગોવાલણ.

પ્રતિવર્ષ અપાતો ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો એવોર્ડ ‘નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ’ છે. આ એવોર્ડ ગુજરાત રાજ્યનાં જુનાગઢ ખાતેની, આધકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્ય નિધિ ટ્રસ્ટ દ્વારા; શરદ પૂર્ણિમા ની સાંજે ગિરનાર ની ગોદમાં આવેલ ભવનાથ ખાતે આપવામાં આવે છે. આ એવોર્ડ આપવાની શરૂઆત ઈ.સ.૧૯૯૯ નાં વર્ષથી કરવામાં આવી છે. આ સન્માનમાં મહાનુભાવને ૧,૫૧,૦૦૦ (એક લાખ એકાવન હજાર) રૂપીયા રોકડા તેમજ નરસિંહ મહેતા ની પ્રતિમાનાં સ્મૃતિચિન્હ સાથે આપવામાં આવે છે.

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડથી સન્માનિત મહાનુભાવો :

•             વર્ષ ૧૯૯૯ – રાજેન્દ્ર શાહ

•             વર્ષ ૨૦૦૦ – મકરંદ દવે

•             વર્ષ ૨૦૦૧ – નિરંજન ભગત

•             વર્ષ ૨૦૦૨ – અમૃત ઘાયલ

•             વર્ષ ૨૦૦૩ – જયંત પાઠક

•             વર્ષ ૨૦૦૪ – રમેશ પારેખ

•             વર્ષ ૨૦૦૫ – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

•             વર્ષ ૨૦૦૬ – રાજેન્દ્ર શુક્લ

•             વર્ષ ૨૦૦૭ – સુરેશ દલાલ

•             વર્ષ ૨૦૦૮ – ચિનુ મોદી

•             વર્ષ ૨૦૦૯ – ભગવતીકુમાર શર્મા

•             વર્ષ ૨૦૧૦ – અનિલ જોષી

આવા આ મહાન ભગત કવિનું ઇ.સ. ૧૪૮૦માં અવસાન થયું અને ગુજરાતી સાહિત્ય એ એનો ‘કોહીનૂર’ હીરો ગુમાવ્યો..
– સ્નેહા પટેલ.

(-નવેમ્બર મહિનાના ’પાંચમી દિશા’ મેગેઝિનમાં છપાયેલ મારો લેખ..)

આભાર -સ્નેહા પટેલ –http://akshitarak.wordpress.com/2010/11/09/aadyakavi-narsinhmaheta/

માતની હાકલ પડી છે….રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી ..સંકલન.. રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)

ગાંધી યુગમાં આપણને ઘણા મહાનાયકો મળ્યા. આઝાદીના સંગ્રામના
જોમને બિરદાવતા આપણા રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીએ જે
કાવ્યો લખ્યા છે તે વારેવારે વાંચી અહોભાવ પ્રગટી જાય છે.
   ફનાગીરી વ્હોરી યુવાનોએ આઝાદી માટે જે બલિદાનો દીધા અને તે માટે
ગાંધી બાપુએ જે અહિંસાના માર્ગે પ્રેરણા આપી તેનો ઈતિહાસમાં જોટો
જડવો મુશ્કેલ છે. તે દિવસોમાં યુવાની કેવી રમણે ચઢી હતી તેની ઝલક
શ્રી મેઘાણીજીએ ખૂબ જ સુંદર રીતે વર્ણવીછે.

       નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે
       ખબર  છે એટલી  કે માતની હાકલ પડી છે
      જીવે મા માવડી એ કાજ મરવાની  ઘડી છે.

………………………………………..

‘કોઈનો લાડકવાયો‘…શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી

 

રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી સમરાંગણથી આવે,
કેસરવરણી સમરસેવિકા કોમલ સેજ બિછાવે;
ઘાયલ મરતાં મરતાં રે! માતની આઝાદી ગાવે.

કોની વનિતા, કોની માતા, ભગિનીઓ ટોળે વળતી,
શોણિતભીના પતિ-સુત-વીરની રણશૈયા પર લળતી;
મુખથી ખમ્મા ખમ્મા કરતી માથે કર મીઠો ધરતી.

….. …

એવી કોઇ પ્રિયાનો પ્રીતમ આજ ચિતા પર પોઢે,
એકલડો ને અણબૂઝેલો અગન-પિછોડી ઓઢે;
કોઇના લાડકવાયાને ચૂમે પાવકજ્વાલા મોઢે.

એની ભસ્માંકિત ભૂમિ પર ચણજો આરસ-ખાંભી,
એ પથ્થર પર કોતરશો નવ કોઇ કવિતા લાંબી;
લખજો: ‘ખાક પડી આંહી કોઇના લાડકવાયાની’.

– ઝવેરચંદ મેઘાણી

શ્રી વિનોબાજી કહેતા કે ભારતમાં શબ્દશક્તિનું જેટલા ઊંડાણથી ચિંતન થયું છે,
તેટલું બીજી ભાષાઓમાં મળવું મુશ્કેલ દેખાય છે.પ્રકૃતિથી ઉપર ઊઠીને આ
સંસ્કૃતિ રચાઈ છે અને એટલે જ તે પોતાની પહેચાન જાળવી શકી છે .
આજે એટલે જ  એમના તેમણે લખેલા પુસ્તકો ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ કે કાવ્ય ‘ચારણ કન્યા’ ના

 યોગદાન માટે ગૌરવથી મેઘાણીજીને યાદ કરીએ છીએ.

Jhaverchand Meghani (Gujarati: ઝવેરચંદ મેઘાણી; August 28, 1896(1896-08-28) – March 9, 1947(1947-03-09)) was noted poet, litterateur, social reformer and freedom fighter from Gujarat.He is well known name in the field of Gujarati literature. He was born in Chotila. Mahatma Gandhi spontaneously gave him the title of Raashtreeya Shaayar (National Poet).[1] Besides this he received many awards like Ranjitram Suvarna Chandrak and Mahida Paaritoshik in literature. He authored more than 100 books. His first book was a translation work of Rabindranath Tagore‘s ballad Kathaa-u-Kaahinee titled Kurbani Ni Katha (Stories of martyrdom) which was first published in 1922. He contributed widely to Gujarati folk literature. He went from village to village in search of folk-lores and published them in various volumes of Saurashtra Ni Rasdhar[2]. He was also the Editor of Phoolchhab Newspaper of Janmabhoomi group (which is being published till date from Rajkot).

A sample of his collection of folk tales from Saurashtra has recently been published in an English, with the translation done by his son Vinod Meghani. The three volumes published so far are titled A Noble Heritage, A Shade Crimson and The Ruby Shattered[3].

 

રાષ્ટ્રિય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી

છંદ ગીતાં ને  સોરઠા , સોરઠ સરવાણી;
એટલા રોયાં રાતે આસુંએ, આજ મારતા મેઘાણી ….

જે મિત્રો આપણાં લાડીલા કવિ શ્રી મેઘાણી ભાઈની પુણ્યતિથિ .. તો એમને યાદ કર્યાં વગર કેમ રહેવાય ..  ૯મી માર્ચ ૧૯૪૭નાં દિવસે, ૫૦ વર્ષની ઉંમરે, હ્રદય રોગના હુમલામાં તેમના બોટાદ સ્થિત નિવાસસ્થાને તેમણે ચિરવિદાચ લીધી.

મેઘાણીનું નામ પડે એટલે સૌરાષ્ટ્રના પાણે પાણે અને ઝાડવે ઝાડવે છુપાયેલા રસાળ લોકસાહિત્ય અને શૌર્યસભર ઈતિહાસની અનેક કથા, ગાથા અને કવિતા યાદ આવી જાય.

કાકા કાલેલકરે ઝવેરચંદ મેઘાણી વિષે  કહું હતું કે .. મેઘાણી જીવ્યા હોત તો સાહિત્યની ઘણી સેવા  કરત ..

ઘણું જીવવાનો એમનો અધિકાર હતો….

શ્રી મેઘાણી ગુજરાતનું અમુલ્ય રત્ન હતા ..લોકો એને સાભળીને ગાંડા થતા ..

એ જીવ્યા હોત તો ગુજરાતની ઢંકાઈ ગયેલી સંસ્કૃતિ ને વધુ બહાર લાવ્યા હોત..

મનુભાઈ પંચોલી એ કહું હતું કે ગાંધી  બાપુ  શબ્દો તોળી ને બોલતા .અને  બાપુનો દાવો હતો કે એક શબ્દ પણ મારા મોઢે અજાગ્રતપણે નીકળશે નહિ ..એમણે મેઘાણી ને  રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા હતા એનો શો અર્થ ?..

સૌરાષ્ટ્રને ગામડે ગામડે ફરી એકલે હાથે ભેગા કરેલા લોકસાહિત્યનું સંપાદન એમણે સાહિત્યિક દૃષ્ટિને મુખ્ય અને સામાજિક દૃષ્ટિને ગૌણ રાખીને કર્યું છે..તેમના સાહિત્યસર્જન, વિવેચન અને લોકસાહિત્યના સંશોધનો – સંપાદનોમાં પહેલીવાર નિમ્નવર્ગીય લોકચેતનાનો અપૂર્વ બળકટ અવાજ પ્રગટ્યો છે..



૧૯૨૮નું વર્ષ છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી કવિ દુલા ભાયા કાગ સહિતના કેટલાક સાથીદારો સાથે ગીરમાં તુલસી શ્યામ પાસે આવેલા ખજૂરી નેસમાં બેઠા હતા. સાંજ થવા આવી હતી. એ વખતે રાડ પડી, એ.. આપણી પેલી હીરલ નામની વાછરડીને સાવજ ઉપાડી ગયો ! ઘડીભરની રીડિયારમણ વચ્ચે દૂધ પી રહેલા મેઘાણીની તાંસળી હોઠ પાસે જ અટકી ગઈ અને મોટેરાંઓને કશી સૂઝ પડે એ પહેલાં તો નેસમાં રહેતી ૧૪ વર્ષની હીરબાઈ નામની દીકરીએ ડાંગના બે ભાઠાં ફટકારીને સિંહને ભગાડી મૂક્યો. નરી આંખે જોયેલા એ દૃશ્યથી શાયર મેઘાણીનો માંહ્યલો જાગી ગયો. ઓહોહો.. આ ૧૪ વર્ષની દીકરીનું આવું પરાક્રમ? વનરાવનનો રાજા ગરજે એ સાથે ભલભલા મરદ મૂછાળાની ફેં ફાટી રહે જ્યારે એ ડાલામથ્થા સાવજની સામે એક ડાંગભેર ઊભી રહેતાં આ ૧૪ વર્ષની ચારણકન્યાના પેટનું પાણીય ન હલ્યું? અને શૂરવીરતાના પૂજક મેઘાણીના હૈયે જે વાણી ફૂટી એ કાયરના ખોળિયેય ભડભાદરનો પાનો ચડાવતી અમર ગુજરાતી કવિતા ‘ચારણ કન્યા’!
આજે માણીયે તેમની કલમે નીતરેલું આ શૌર્યગીત.

સાવજ ગરજે!
ગીરકાંઠાનો   રાજા ગરજે
ગીરકાંઠાનો કેસરી  ગરજે
ઐરાવત્કુળનો અરિ ગરજે

કડ્યપાતળિયો જોદ્ધો ગરજે
નાનો એવો સમદર  ગરજે

ક્યાં ક્યાં ગરજે?
બાવળના જાળામાં ગરજે
ડુંગરના જાળામાં   ગરજે

કણબીના ખેતરમાં   ગરજે
ગામ તણા પાદરમાં ગરજે

નદીઓની ભેખડમાં  ગરજે’
ગિરિઓની ગોહરમાં   ગરજે

ઉગમણો, આથમણો ગરજે
ઓરો ને   આઘેરો    ગરજે

થર થર કાંપે!
વાડામાં વાછરડા     કાંપે
કૂબામાં બાલળકડાં    કાંપે

મધરાતે પંખીડાં     કાંપે
ઝાડ તણાં પાંદડલાં  કાંપે

પહાડોના પથ્થર પણ કાંપે
સરિતાઓનાં જળ પણ કાંપે

સૂતાં ને  જાગતાં     કાંપે
જડ ને ચેતન  સૌ એ કાંપે

આંખ ઝ્બૂકે!
કેવી એની આંખ ઝ્બૂકે!

વાદળમાંથી વીજ ઝબૂકે
જોટે ઊગી બીજ   ઝબૂકે

જાણે બે અંગાર   ઝબૂકે
હીરાના શણગાર  ઝબૂકે

જેગંદરની ઝાળ   ઝબૂકે
વીર તણી ઝંઝાળ ઝબૂકે

ટમટમતી બે જ્યોત ઝબૂકે
સામે ઊભું મોત     ઝબૂકે

જડબાં ફાટે!
ડુગર જાણે ડાચા  ફાડે!
જોગી જાણે ગુફા ઉઘાડે!

જમરાજાનું દ્વાર ઉઘાડે
પૃથ્વીનું પાતળ ઉઘાડે

બરછે સરખા દાંત     બતાવે
લસલસ! કરતા જીભ ઝુલાવે.

બ્હાદર ઊઠે!
બડકંદર બિરાદર  ઊઠે

ફરસી લેતો ચારણ   ઊઠે
ખડગ ખેંચતો આહીર ઊઠે

બરછી ભાલે કાઠી    ઊઠે
ઘર ઘરમાંથી માટી ઊઠે

ગોબો હાથ રબારી  ઊઠે
સોટો લઈ ઘરનારી ઊઠે

ગાય તણા રખવાળો ઊઠે
દૂધમલા ગોવાળો    ઊઠે

મૂછે વળ    દેનારા ઊઠે
ખોખારો    ખાનારા  ઊઠે

માનું દૂધ પીનારા  ઊઠે!
જાણે આભ મિનારા ઊઠે!

ઊભો રે’જે!
ત્રાદ પડી કે ઊભો રે’જે!

ગીરના કુત્તા ઊભો રે’જે!
કાયર દુત્તા  ઊભો રે’જે!

પેટભરા! તુ ઊભો રે’જે!
ભૂખમરા તું   ઊભો રે’જે!

ચોર-લૂટારા ઊભો રે’જે!
ગા-ગોઝારા ઊભો રે’જે!
ચરણ -કન્યા
ચૌદ વરસની ચારણ -કન્યા

ચૂંદડિયાળી   ચારણ -કન્યા
શ્વેતસુંવાળી  ચારણ -કન્યા

બાળી ભોળી  ચારણ -કન્યા
લાલ હિંગોળી ચારણ -કન્યા

ઝાડ ચડંતી  ચારણ -કન્યા
પહાડ ઘૂમંતી ચારણ -કન્યા

જોબનવંતી   ચારણ -કન્યા
આગ-ઝરંતી ચારણ -કન્યા

નેસ-નિવાસી ચારણ -કન્યા
જગદમ્બા-શી ચારણ -કન્યા

ડાંગ ઉઠાવે   ચારણ -કન્યા
ત્રાડ ગજવે   ચારણ -કન્યા

હાથ હિલોળી ચારણ -કન્યા
પાછળ દોદી ચારણ -કન્યા

ભયથી ભાગ્યો!
સિહણ, તારો ભડવીર ભાગ્યો
રણ મેલીને      કાયર ભાગ્યો

ડુંગરનો રમનારો  ભાગ્યો
હાથીનો હણનારો  ભાગ્યો

જોગીનાથ જટાળો ભાગ્યો
મોટો વીર મૂછાળો ભાગ્યો

નર થઈ તું નારીથી ભાગ્યો
નાનકડી  છોડીથી   ભાગ્યો!

..
(ઉપરોક્ત લખાણ  સંદેશ માં આવેલા એક ખાસ લેખમાંથી લેવામાં આવ્યું છે –  લેખક: લલિત ખંભાયતા)