ઘટો ઘટ એમ…….. મેઘાણી (ભાગ ૧)-તન્મય શાહ.

ઘટો ઘટ એમ…….. મેઘાણી (ભાગ ૧)

ઝવેરચંદ મેઘાણી… એટલે કોણ ? હું એમને એક સાહિત્યકારથી વધુ કાંઈ નોહ્તો સમજતો. (કેટલો નાદાન!) પરંતુ વાસ્તવમાં ઝવેરભાઈ કાલિદાસ મેઘાણી…કોણ હતા એનો તાદ્રશ્ય નજારો જોવા મળ્યે એ ધન્ય ઘડીએ… જયારે બુક ફેરના છઠ્ઠા દિવસે નોહ્તું જવું અને પગ ખેંચી ગયા! બેઝીકલી ગઝલ, કાવ્યમાં રસ ખરો…. પણ લોક સાહિત્યનો પરચો………. બાપ રે ! ઝબ્બરનો બાકી હોં…… હારા હંધાય કાનું હવળા થે જ્યા..! મારા પોતાના હથોડા પર આજે કન્ટ્રોલ કરી….. શ્રી વસંતદાન ગઢવી (વી. એસ. ગઢવી) એ શબ્દ દેહે રજુ કરેલ ઝવેરભાઈને માણીએ… (યાદ રહ્યું છે એટલું… એ દિવસે કોઈએ કાગળ પણ નોહ્તો આપ્યો સો સેડ)

Image
****
૧૯૪૩ થી… મેઘાણીભાઈનું…. લોક સાહિત્યનુ ગ્રંથીકરણ થવાનું શરુ થયું. ત્યારે ઉડીને એક વાત આંખે વળગી… આ લોક સાહિત્ય એટલે શું ? એ ક્યાંથી આવ્યું ? કોણે લખ્યું ? લોક સાહિત્ય આવ્યું લોકો માંથી! લોકો થકી, લોકો વડે બોલાયેલું, ગવાયેલું, જીવાયેલું, જીવન, લોક જીવનનું સંવર્ધન, સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો… એટલે લોક સાહિત્ય! અને એ સાહિત્યને ચિરંજીવ કરનાર, શિક્ષિત સમાજને એક વણ ઓળખાયેલા ચોથા પાંચમાં વિશ્વના અશિક્ષિત લોકોની ઓળખાણ કરાવનાર ઝવેરચંદ મેઘાણી!

ગીતો તો… અનાદિ કાળથી ગવાયા છે અને ગવાતા રહેશે. નરસૈયા, દયારામ, દલપતરામ, પ્રેમાનંદ થી ય પહેલા… ગવાયા, પડઘાયા, ઓળખાયા, રમાયા, જીવાયા હશે! લોકગીત લોક સાહિત્ય એટલા માટે અમર છે કારણકે એ લોકો વડે જીવિત છે! લોકોમાં જીવે છે! સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો એટલે જ તો લોક સાહિત્ય!

ધોબીના કપડાં પછાડતા આવતા તાલે જે ગીત ગવાયું હશે, એ આજ તો હશે?!
દરણું દળતા ડોશીમાં ઘંટીના તાલે જે કૃષ્ણે યાદ કરતા પ્રભાતિયા ગાતા હશે, એ આજ તો હશે?!
વલોણાંના તાલે છાસ વલોવતી સન્નારીઓ જે ગાતી હશે, આજ તો હશે?!
વણકરે કપડું બનાવતા જે દિલથી ગાયું હશે, આજ તો હશે?!
પ્રગલ્ભા ગુજરાતણોના ગરબા… જેમાં ટોળાની અરાજકતા નહિ… પરંતુ સમુહની સમાધીનતા દર્શાય ત્યારે ગવાતું સંગીત….. આજ તો હશે ?!

તમે જોશો કે.. પુરાતન કાળ… કાલિદાસના વખતથી કવિઓ ને વર્ષા ઋતુનું વિશેષ આકર્ષણ રહ્યું છે. પણ આખાય વિશ્વમાં વર્ષના આગમનની સૌથી પહેલી ખબર આકાશના બદલાતા રંગો વડે ગોપ ગોવાળોને પડે છે ! કેમ નહિ આખરે વર્ષા એજ તો એમનો ઈશ્વર છે ! અને એમના ગોપનાયકને આમન્ત્રણ…….. વાં વાયાને વાદળ ઉમટ્યા…. ગોકુળમાં ટહુક્યા મોર… શામળિયા હવે આવો.. આપણે રમીએ.. હવે વખત થઇ ગયો…. અને એજ ગોવાળો વરસાદના મોડા પડવાની કે ન આવાની ફરિયાદ પણ કરે જ છે ને ! ઘાણ વ્સુક્યા, કુવા હેઠા ઉતર્યા, ધાન સુક્યાં, ધન ખૂટ્યા… હવે શું કામ આવ્યો ? જયારે ગામ તારું કરવું પડ્યું અમારે ?!
****

Image
આવી તો કૈંક વાતો, દાખલા, સત્ય ઘટનાઓ ધરબાયેલી પડી છે. લોક સાહિત્ય કોઈ કરતા કોઈ કાળે ફેન્ટસી મને તો ન લાગી ! નારી વાસ્તવિકતા… લોકો વડે જીવાયેલી, જીરવાયેલી માત્ર વાસ્તવિકતા…. ઘણા બધા પ્રસંગો યાદ કરાવ્યા જેમાંના બે આપની સમક્ષ મુકું છું… (બેક ટૂ ગઢવી સાહેબ)
****
બગવદરના હેલીબેન.. પાક્કા મેં’ર…. પાસે જયારે મેઘાણીભાઈ કાવ્યો લખવા ગયા ઠરે એમને જોતા જ હેલીબેન છક્ક થઇ ગયા’તા ! રાજ મેહમાન પણ લેશ માત્ર અભિમાન નહિ ! નીચે બેહી જાય, રોટલા જાતે ટીપે, જેમ કયો એમ કરે! હેલીબેન ગામડાના માણહ. એટલે બોલતા ના ફાવે…. ગાઈ હ્મ્ભળાવે ને મેઘાણી મુંડી ઘાલી લખ્યા કરે !.. ઈમને ગાતા જોઈ આસ પાસની મેં’ર બાઇયું ભેળી થઇ ગઈ… ને પસી તો આખો દન ગીતો રાહ્ડા હાલ્યા… રાતે મેઘાણીને કીધું : અમને હામ્ભલ્યાં… હવે તમે ગાઓ… ને મેઘાણીને હામ્ભ્ળી, હેલીબેનતો દંગ રી જ્યાં..! એમના કરતાય સારા લય તાલ સાથે એમના જ ગીતો આ બારથી આવેલો લંબર મુછીયો ગાતો ‘તો ! હેલીબેનને ઘેર જ વાળું કરી, હવારે ચાર ગાઉં છેટે આવેલા બરખલા જાવા માટે તૈયાર ગાડું જોઈ મેઘાણી બોલ્યા : બા આ શું ?
હેલીબેન ગળગળા સાદે બોલ્યા : ભા, ગાડું સે…. ચાર ગાઉની મુસાફરી સે એટલે…
પછી મેઘાણી બોલ્યા : ખાસ કરવો વિના એક સજીવે બીજા સજીવનો ભાર શાને વેઢારવો ??!! હું હાલીને જ જઈશ !
પરજીવ માત્ર પર આવી માણસાઈ આવડા મોટા રાજ કવિમાં જોઈ હેલીબેન એમને આવજો ન કહી શક્યાં… ગળે બાઝેલા ડુંમાં ને લીધે! હું જયારે હેલીબેનને મળ્યો ત્યારે મેં એમની ૯૩ વર્ષની પાકટ છતાં ભીની આંખે મેઘાણીને સદેહે જોયા ! આહ્હ્હ..શું જીવંત મુલાકાત હતી એ…….. માત્ર એક દિવસની !

મહુઆ પાસેનું ખારવા ગામ. જ્યાં એક વૈષ્ણવ શેઠને ત્યાં ભગતબાપા સાથે મેઘાણીને જવાનું થયું. ત્યાં શેઠનું વહાણ ભરાતું હતું…… જેમાં એક ડોશી પણ ઇંટો ભરતી દેખાણી… મેઘાણીથી રેવાયું નૈ ને પુસી બેઠા ડોશીને : માં, આટલી ઉંમરે આવી મજુરી ? છોરો કપાતર નીકળ્યો કે શું ?

ડોશી : ના ભાઈ એ શું બોલ્યા… છોરો તો હતો તારા જેવો.. આ શેઠનું વ્હાણ લઈને જ્યો તો દરિયામાં…… દરિયાને ય ગમી ગયો… તે રાખી લીધો !

મેઘાણી : તે બ… આ શેઠ પાહે વળતર માગ્યું? ન દે તો હું વાત કરું ? મેં’માન સુ એનો… વાત નૈ ટાળે !

ને ડોશી બોલ્યા : ના ભાઈ, મારા છોકરાને હાથે શેઠું આવડું મોટું વ્હાણ ડૂબ્યું…. ને હું વળતર માંગું તો મારી માણસાઈ લાજે દીકરા……….

ડોશી તો આટલું બોલી હાલતા થઇ ગયા.. પણ મેઘાણી ન્યા ને ન્યા જ પોક મેલી રડવા બેહી ગયા! ને પાહે ઉભેલા ભગત બાપાને કીધું….. : બાપા આ શેઠ અને આ ડોશી…. બે માં વૈષ્ણવ કોણ ??!!

જીવતાની હારે જે જીવતો હોય એને જ અધિકાર હોય “પીડિતની આંસુડા ધારે હાહાકારે રેલ્યો કસુંબીનો રંગ…. ” લખવાનો, બાપલીયા!

મેઘાણી ૨૨ માં આવ્યા કલકત્તાથી… ને ૪૭ માં તો હાલી નીકળ્યા…પણ એ પચ્ચીસ વર્ષોમાં ૨૫૦ વર્ષોનું કામ કામ કરી ગયા…! એમને રાષ્ટ્રીય શાયરનું બિરુદ આપનાર, ગાંધીજીએ એમની શ્રદ્ધાંજલિમાં ફૂલછાબમાં લખેલું : “અત્યારની પરિસ્થિતિના ડોહ્ળાયેલા જનજીવનને નીરક્ષીર તારાવનાર જ ખરા સમયે ચાલી નીકળ્યો! હવે એની ખોટ નહિ પુરાય.

ઝવેરચંદ મેઘાણીને સાદર પ્રણામ………..

Image

****

લોકસાહિત્ય અને એના પર્યાય એવા મેઘાણીનો પરિચય…. એ સંશોધનમાં જાત ખૂપાવી દેનાર.. વી એસ ગઢવી સાહેબના શબ્દોમાં ! થેન્ક્સ AMC વન્સ અગેઇન ! ફરીથી કહું ચુ, મને લોક સાહિત્ય વિષે કોઈ જ ભાન નોહ્તું અને એ ૫૫ મિનીટ પછી હું મારી જાતને સાવ વામણી અનુભવવા લાગ્યો હતો.

સોરઠી સંતો, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, સાવજ વીર, જેસલ તોરલ, સત દેવીદાસ….. નામ જ સાંભળ્યા હતા.. આજે પરિચય થયો હતો. ભલે હું છંદ શીખી રહ્યો છું……પણ સાચું કહું તો PHD માટે ય મેઘની થી વધુ સારો વિષય કોઈ હોઈ ન શકે. શીખવો તો મેઘાણી!

આભાર ~એજ તન્મય..!ને

સૌજન્ય ​——-http://tanvayshah1053.wordpress.com

મેધાણીની રચનાઓમાં યૌવનના વધામણા

મેધાણીની રચનાઓમાં યૌવનના વધામણા

 

Youthfulness

મેધાણીભાઇ લખે છેઃ ‘‘મને રાષ્‍ટ્રીય શાયરનું બિરૂદ મળેલ છે. વસ્‍તુતઃ એ પદવી નથી પણ હુલામણું નામ છે. નૌજવાનો જે ગીતોને પોતાના કરીને લલકારે, તે ગીતોના રચનારાને કયા બિરૂદની તૃષ્‍ણા  રહે ? સાબરમતી જેલમાં અને તે પછી જેલ બહાર મેં જોયું છે કે તરૂણોએ આ પદોને છાતીએ ચાંપ્‍યા છે. એ જોઇને દિલ એકજ વેદના અનુભવે છે કે, વધુ ગીતો શે લખાય ?’’

       રાષ્‍ટ્રપિતાએ જેમને રાષ્‍ટ્રીય શાયર માન્‍યા, બીરદાવ્‍યા એવા આ મહા કવિના વિચારોમાં કેટલી નમ્રતા તેમજ લાગણીશીલતા દેખાય છે? કવિને મન તેના પ્રિય ભાવકોની સ્‍વિકૃતિથી વિશેષ મહત્‍વનો કોઇ ઉપહાર નથી. ભાવકોના દિલમાં સ્‍થાન મેળવવું તેની તોલે કોઇ ઇનામ કે એવોર્ડ આવી શકે નહિ. ખાસ કરીને તે સમયના તરૂણોને મેધાણીભાઇની વિવિધ રચનાઓમાં પોતાની મનોસ્‍થિતિનું જીવંત તેમજ આબેહૂબ પ્રતિબિંબ દેખાયુ. તરુણોએ જયારે આ કાવ્‍યોને ખોબે અને ધોબે વધાવ્‍યા, અપનાવ્‍યા ત્‍યારે કવિને તેમના વિશે સાંપ્રત કાળને અનુરૂપ વધારે રચનાઓ લખવાનો સંકલ્‍પ થયો. આવી રચનાઓ જોઇએ તેટલી લખાતી નથી તેની મીઠી ખટક પણ રહી. કાળના એ પડકારરૂપ પ્રવાહમાં મેધાણીભાઇની છટાથી, તેમના હાવભાવથી તથા તેમની અસ્‍ખલિત વાણીના વેગીલા પ્રવાહથી યુવાનો તેમને સાંભળવા તલપાપડ હતા.

મુંબઇ યુનિવર્સિટી દ્વારા યોજવામાં આવતી વસનજી ઠકરાર વ્‍યાખ્‍યાનમાળાના પાંચ પ્રવચનો તેમણે ૧૯૪૩ માં પસ્‍તુત કર્યા. પ્રથમ પ્રવચનથીજ જાણે કે આ કાઠિયાવાડી કવિએ મુંબઇના અનેક અધ્‍યાપકો, નવયુવકો પર વશીકરણ કર્યું. શ્રી કૃષ્‍ણલાલ મો. ઝવેરી લખે છે કે આ વ્‍યાખ્‍યાનમાળાને પરિણામે ગુજરાતી સાહિત્‍યને ઉત્તમ કોટિના વ્‍યાખ્‍યાન મળ્યા. મેધાણીભાઇના પ્રથમ વ્‍યાખ્‍યાન સમયે શ્રી કૃષ્‍ણલાલ ઝવેરી એ સભાના પ્રમુખ તરીકે હતા. મેધાણીનું નામ એવું કે તેમને સાંભળવા, જોવા હાજર રહેલા સૌ ઉત્‍સુક હતા. તેમને બધા જોઇ શકે તે માટે તેઓને ટેબલ પર ઉભા રહીને પ્રવચન કરવાની વિનંતી કરવામાં આવી જે તેઓએ તરત જ સ્‍વીકારી. તેમના બુલંદ અવાજ તથા પ્રસંગને અનુરૂપ વિશિષ્‍ટ હાવભાવથી તેઓ શ્રોતાજનો પર છવાઇ ગયા. હોલની બહાર પણ માણસોના ટોળા ધ્‍યાનપૂર્વક સાંભળવા માટે સ્‍વયંશિસ્‍ત જાળવી ઉભા હતા. હૈયે હૈયુ દળાય એવી મેદની એક મહાવિદ્યાલયમાં લોક સાહિત્‍ય સાંભળવા એકત્રિત થયા તે પણ એક ઐતિહાસિક ઘટના ગણાય. કોન્‍વોકેશન હોલની બહાર પણ ઉભેલા શ્રોતાઓ લાઉડસ્‍પીકર વગર તેમને સાંભળી શકે તેથી સંપૂર્ણ શાંતિ સહેજે જળવાતી હતી. યુવાનોના મોટા વર્ગ પાસે સાહિત્‍યની વાતો મેધાણીભાઇ કરતા હશે ત્‍યારે જરૂર યુવકોને તેમના મનના મનોરથનું જીવતું જાગતું પ્રતિબિંબ દેખાતુ હશે. આ સિવાય વકતા-શ્રોતાઓ વચ્‍ચે  આવું અનોખુ અનુસંધાન ભાગ્‍યેજ સંધાયેલુ જોવા મળે, સાહિત્‍યના સત્‍વશીલ પ્રવાહનું મેધાણીભાઇના માધ્‍યમથી થયેલું આ અનોખું આરોહણ અહોભાવ પ્રેરક છે.

યુવાનોના ઉમંગ તથા જોશને બીરદાવતા શબ્‍દો આ પંકિતઓમાં તેમણે વહાવ્‍યા.

ઘટમાં ઘોડા થનગને આતમ વીંઝે પાંખ.

અણદીઠેલી ભોમ પર યૌવન માંડે આંખ.

જેમના દિલોદિમાગ પર વીરતા અને બલીદાનનો ઉજળો ઓછાયો પડયો હોય તે યુવાન જ નેકટેકની રક્ષા માટે જીવનના ભિષણ સંગ્રામમાં ઝૂકાવી શકે અને ટકી શકે. રેવા તીરે વસેલા રળિયામણા રાજેસર ગામનો યુવક સૂર્યાસ્‍તની પવિત્ર સાક્ષીએ, ભાંગતા અવાજે અને ઘાયલ શરીરે પોતાના મિત્રના માધ્‍યમથી જે સંદેશાઓ કહેવરાવે છે તે આવી ખુમારી ભરેલી યુવાનીનો ખરો પ્રતિનિધિ છે. વૃધ્‍ધ માતાને, વહાલસોયી બહેનને, ભોળા ગ્રામવાસીઓ તથા કાળી આંખોવાળી પ્રિયતમાને કહેવા માટે જે ઉર્મિઓ તેની વાતમાં ઉભરાય છે તેની આગળ સાગરની લહેરો પણ કદાચ ફિકકી લાગે. કાળજીનો, વાત્‍સલ્‍યનો, મર્દાનગીનો સુમધુર સુર તેના જીવનના સાફલ્‍ય ટાણાને અવનવા રંગોથી ભરી દે છે. તેનું આખરી પ્રયાણ જાણે તખ્‍તો છોડીને ગરવાઇ અકબંધ રાખીને જતા કોઇ શહેનશાહ જેવું લાગે છે. તેનો આત્‍મા માયાના બંધનોમાં વિંટળાઇને રહેનાર હતો જ નહિ. આ તો મુકત આત્‍મા હતો, તેને ચિર યૌવન પ્રાપ્‍ત હતું અને અનંતમાં પોતાને પ્રિય એવા બંધનમૂકત ઉડૃયન તરફ તેની સમગ્ર ગતિ હતી.

માડી ! હું તો રાન પંખીડું,

                                                  રે માડી ! હું વેરાન પંખીડુ

                                                  પ્રીતિને પીંજરે મારો જંપિયો નો ‘તો જીવ તોફાની રે,

                                                  સુના સમંદરની પાળે.

રેવાના ઘેરા નાદ અને સંગ્રામ સ્‍થળની ભિષણતા વચ્‍ચે પણ યુવાનના મનોભાવનું આવુ મોહક ચિત્ર મેધાણી જેવા સર્જક જ પ્રગટ કરી શકે.

રાજકોટની ધમેન્‍દ્રસિંહજી કોલેજમાં ભણતા કવિ શ્રી મકરંદ દવે કોલેજોના યુવાનો પર મેધાણીની રચનાઓની અસર તેમજ તેમની વાત કરવાની અર્થપુર્ણ શૈલીને યાદ કરીને એક સારુ સંભારણું લખે છે. કોલેજમાં મેધાણીનો કાર્યક્રમ હતો. તેમણે એક પંકિત ગાઇ જે યુવાનોમાં બરાબર ઝીલાઇ.

                                                 મુને ન જાણીશ એકલી

                                                 મારા ગુર્જર ચડે નવ લાખ રે !

મેના બાદશાહને ચેતવણી આપતા (મેના ગુર્જરી) કહે છે કે મારી સાથે ગુસ્‍તાખી કરતા પહેલા વિચારજે. હું એકલી નથી. મારી પાછળ, મારી રક્ષા માટે નવલાખ ગુર્જરો તારૂ પગેરુ દબાવતા આવશે ત્‍યારે તારી ખેર નહિ રહે! કોલેજના યુવાનોને આ વાત કહેતા મેધાણીભાઇ સહસાજ તેમને પ્રશ્ન કરી બેસે છેઃ આ કોલેજમાં ભણતી કોઇ દિકરી, બહેનને તમારી ઉપર, અહીં એકઠા થયેલા યુવાનો પર આટલો ભરોસો છે ખરો ? જો તેમ હોય તો કોઇ અનિષ્‍ટ તત્‍વની આંખ પણ તેમના તરફ ફરકી શકે નહિ. યૌવનને ઉજાળવા તેમજ તેમની ઉજળી બાજુને રંગ ચડાવવા તેમણે તેમની અવિરત ચાલતી રઝળપાટમાંથી ઘણો સમય કાઢયો.

સમગ્ર દેશમાં જયારે ગાંધી ચિંધ્‍યા માર્ગે બ્રિટીશ સત્તાને હાંકી કાઢવા સંગ્રામ ચાલતો હતો ત્‍યારે તેનો અગ્નિ વિશેષ પ્રજવલિત કરવામાં મેધાણીના શબ્‍દોનો મોટો ફાળો રહ્યો. તરૂણોના મનોરાજયને બીરદાવતા તેમણે જાનદાર શબ્‍દો લખ્‍યા.

કોઇ પ્રિયજન તણાં નેન રડશો નહિ !

                                               યુધ્‍ધ ચડતાને અપશુકન ધરશો નહિ !

                                               કેસરી વીરના કોડ હરશો નહિ !

                                               મત્ત યૌવન તણી ગોત કરશો નહિ !

                                             રગરગિયા, રડિયા ધણું, પડિયા સૌને પાય,

                                            લાતો ખાધી, લથડિયાં એ દિન ચાલ્‍યા જાય.

ડગલે ને પગલે માતૃભૂમિના થતા અપમાનનો અંત લાવવા આ યુવાનોએ જયારે જંપલાવ્‍યુ છે ત્‍યારે તેમના તો વારણાંજ લઇ શકાય, તેમના માટે વિલાપ કે રૂદન અપ્રસ્‍તુ છે. ફનાગીરીનો નિર્ધાર કરીને હોમાયેલા ક્રાંતિવીરોને રંગ દેતા તેઓ એક સર્જક તરીકે ખૂબ ખીલ્‍યા  છે.

વીરા મારા ! પંચ રે સિંધુને સમશાન,

                                           રોપાણાં ત્રણ રૂખડા હો..જી,

                                           વીરા ! એની  ડાળિયુ ચડી આસમાનઃ

                                           મુકિતના ઝરે ફૂલડાં હો..જી.

મેધાણીનું સાહિત્‍ય, તેમણે મહામહેનતે, તપશ્ચર્યા કરીને મેળવેલુ સાહિત્‍ય હોવાથી ખરેખર ચિર યૌવન પ્રાપ્‍ત સાહિત્‍ય હોય તેવી સતત પ્રતિતિ થયા કરે છે. આથી કોઇપણ કાળે યુવકોને તેનું આકર્ષણ રહેશે જ તે બાબત નિર્વિવાદ છે. યુવાનોને અતિપ્રિય એવા આપણાં આ કવિની વાણીને, તેના અમૂલ્‍ય યોગદાનનેતેના જન્‍મ દિવસના આ મહીનામાં સવિશેષ યાદ કરીએ.

***Thanks to – Vasantsgadhavihttp://vasantsgadhavi.wordpress.com/

ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્ય હવે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે

ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવતર પહેલ

– ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્ય હવે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે

– ઓલટાઈમ ગ્રેટ ગણાતી સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી પસંદ કરેલી પાંચ વાર્તા

ગુજરાતીનું વાચન ઘટતું જાય છે કે પછી નવી પેઢીને વાચનમાં સ્હેજપણ રસ નથી એવી ફરિયાદો વારંવાર થતી રહે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે, નવી પેઢીને તેઓને પસંદ છે એવી પધ્ધતિથી આપવાના જ્યારે પણ પ્રયાસ થયા છે ત્યારે એ જરૃર સફળ થયા છે. ગુજરાતી ક્લાસિક સાહિત્ય નવી પેઢીના બાળકો સુધી પહોંચે એવો નક્કર અને અભિનવ પ્રયાસ શહેરના સાહિત્યપ્રેમી યુવાન મિતેષ સોલંકીએ કર્યો છે. તેમણે રાષ્ટ્રિય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીની સુવિખ્યાત સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી પસંદ કરેલી પાંચ વાર્તાઓને ચિત્રકથા સ્વરૃપે રજૂ કરી છે.
ટોમ એન્ડ જેરી, હેરી પોટર, સ્પાઈડરમેન કે ટારઝન જેવા પાત્રોથી આખી દુનિયાના બાળકો પરિચિત છે. આ દરેક પાત્રો આરંભે તો નવલકથા સ્વરૃપે જ પ્રગટયા હતા પરંતુ પછીથી તેને ચિત્રકથા તરીકે રજૂ કરાયા બાદ એ દરેક પાત્રોની લોકપ્રિયતા વધી હતી. કંઈક અંશે આવો જ પ્રયાસ મિતેષ સોલંકીએ કર્યો છે. એ માટે તેમણે ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાર્તાઓ પર પસંદગી ઉતારી છે.
નેવુ વર્ષ પહેલાં લખાયેલી સૌરાષ્ટ્રની રસધાર એ ગુજરાતી લોકસાહિત્યની ઓલટાઈમ ગ્રેટ શ્રેણી ગણાય છે પરંતુ તેની જૂની ભાષાને લીધે એ દરેક વાર્તાઓમાં ભારોભાર સત્વ હોવા છતાં નવી પેઢી સુધી પહોંચતી નથી એવું ધારીને મિતેષ સોલંકીએ કેટલીક પસંદ કરેલી વાર્તાઓને ચિત્રકથા સ્વરૃપે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બાળકો ઉપરાંત મેઘાણીના ચાહક એવા મોટેરાંઓને ય રસ પડે તે રીતે તેમણે વાર્તાને ટૂંકા અને સરળ વાક્યોમાં ઢાળીને બેનમૂન ચિત્રો સાથે રજૂ કરી છે. પ્રથમ તબક્કે તેમણે રંગ છે રવાભાઈ, મોખડાજી ગોહિલ, કલ્યાણસંગ, ઓઢો ખુમાણ અને જાદવ ડાંગર એ પાંચ પાત્રો પસંદ કર્યા છે.
આ અભિનવ પ્રયાસની વિશેષતા એ છે કે, ખુમારી અને ખાનદાની શીર્ષકની ચિત્રવાર્તામાં મેઘાણીની દરેક ગાથા લોકભાષામાં લખેલી છે. જે કદાચ આજની પેઢીને થોડી અઘરી લાગી શકે. અહીં એ ભાષાને હળવી શૈલીમાં રજુ કરવામાં આવી છે. કથા ક્યાં બની હતી તે દર્શાવવા જે-તે પ્રદેશનો નકશો મુકવામાં આવ્યો છે, વાર્તાના મુખ્ય પાત્રો કોણ છે તેની સમજ છે, ઘટના ક્યા કાળખંડમાં બની હતી તેની વિગત આપી છે અને ખાસ તો તળપદા શબ્દોના સરળ અર્થો પણ આપવામાં આવ્યા છે.
વિસરાતું જતું ગુજરાતી સાહિત્ય આ રીતે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે જીવંત બની રહે એ ખરેખર તો સાહિત્યનું સંરક્ષણ કરતી સંસ્થાઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. એ સંસ્થાઓ આ કામ કરે ત્યારે ખરી, દરમિયાન હાલ તો એક મેઘાણીપ્રેમી ગુજરાતીએ બળકટ વાણીના સર્જક એવા રાષ્ટ્રીય શાયરનો આત્મા થનગાટ કરતો નાચી ઊઠે એવુ કામ કરી બતાવ્યું છે.

Thanks આભાર-સૌજન્ય ગુજરાત સમાચાર

રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ દિને – કાવ્યાંજલી

મિત્રો થોડા વખત પહેલા “ડગલાએ “(http://gujaratidaglo.wordpress.com/)ઝવેરચંદ મેઘાણી ની સંગીતમય રચનાનો સુંદર કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો અને બે અરિયામાં ૪૫૦ ગુજરાતીએ હોશે  થી વધાવ્યો હતો ..ત્યારે આ હાલરડાં પહેલા આ ખાસ રજૂઆત કરી લોકોને મેઘાણીભાઈનાઆ પ્રસંગને યાદ કરી ગીતની રજૂઆત કરી હતી .. .જે પ્રજ્ઞાજુ બેને તાજી કરાવી 
પોરબંદર ના ખરવા ઓની વસ્તી છે .

મેઘાણી ને કોઈએ કહ્યું કે ..કવિ ગીત જોતાં હોય તો ખારવાઓની વસ્તીમાં જાવ ..એ જમાનામાં બદનામ વસ્તી ગણાતી પણ ગીતના રસ્યા કવિ ખારવાની વસ્તીમાં  પહોચી જાયછે .. ૮૦ વર્ષની ડોશી છે માથે ભાર છે પૂછે છે શીદ આવ્યા છો ? શું જોઈએ છે  કવિએ કહું માડી  ગીત લેવા આવ્યો છું …કેટલા જોવે છે ..સોદો થાય છે ..મેઘાણી કહે છે . આજે તો  પછેડી લઈને આવ્યો છું જેટલા આપશો તેટલા લઇ જઇશ …વારુ ત્યારે અંધારું ઉતરે ત્યારે આવજો .મેઘાણી પોહચી  ગયા છે આસપાસની છ છ ફૂટ ઉચી kharva..ચંદ્ર  પર્ણ કળા એ ખીલ્યો છે .હાથમાં બલોયા પહેર્યા છે .વચ્ચે ઉભી ઉભી ૮૦ વર્ષની ડોશી ગીત ગવડાવે….ગીત ના શબ્દો એવા હતા જોબનીયું આજ આવ્યું ને કાલ જશેડોશી એક પછી એક ગીતો ગવડાવે છે અને બીજા જીલતા જાય છે એવામાં  ઘોડિયામાં સુતા બાળક ના રડવાનો અવાજ સંભળાય છે ..અને એક સ્ત્રી કોઈને ખલેલ પોચાડ્યા વગર પોચી જાયછે બાળક પાસે .અને ત્યારે માતાના કંઠે નીતરતા હાલરડામાં પ્રેમ અને વીરતાનો રંગ એવો ઢોળાય છે કે અને કવિની કલમે રચાય છે હાલરડું

દરિયો ડોલે રે માઝમ રાતનો, હે….ઝૂલે જાણે પારણે મારો વીર રે,

મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

છલકે મોજા રે છોળો મારતા, હે…ખૂંદે જાણે ખોળલા મારો વીર રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

આભમાંથી ચાંદો રેલે ચાંદની, હે…પાથરે જાણે વીરાના ઓછાડ રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

ઝબકે ઝબકે રે ઝીણી વીજળી, હે….ઝબકે જાણે સોણલે મારો વીર રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

દરિયો ગાજે રે માઝમ રાતનો, હે….માવડી જાણે વીરને હાલા ગાય રે
મધરાતે માતા રોતા વીરાની દોરી તાણતી.

સૌજન્ય ટહુકો અને ફોટો ગુગ્ગલ

pragnaju