રાષ્ટ્રીય શાયર સ્વ.ઝવેરચંદ મેઘાણી

 

સૌરાષ્ટ્રના ખૂણે ખૂણેથી એમણે જે લોકગીતોના મોતીઓ એકઠા કરવાનું ભગીરથ કાર્ય કર્યું છે -મેઘાણી એક એવી વિરલ પ્રતિભા છે……..ગુજરાતી સાહિત્યના આ નરવીર રત્ને સૌરાષ્ટ્રના પાંચાળના ગામડાઓ, કસ્બાઓ, ગીરના અડાબીડ જંગલો, નેસડાઓમાં રઝળપાટ કરીને શોર્યવાતો, બલીદાન, ત્યાગ, પ્રેમ,સમર્પણની વાતો, રાસડાઓ, દુહાઓ, લોકવાર્તાઓને શોધી શોધીને રકત ટપકતી કલમ દ્વારા ખમીરવંતી કથાઓને અક્ષરદેહ આપ્યો છે. મહાત્મા ગાંધીએ ઝવેરચંદ મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યાં હતાં.

 

 

એ માટે ગુજરાતી પ્રજા હંમેશા એમની ઋણી રહેશે.

રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી સમરાંગણથી આવે,
કેસરવરણી સમરસેવિકા કોમલ સેજ બિછાવે;
ઘાયલ મરતાં મરતાં રે! માતની આઝાદી ગાવે.

ભારતને આઝાદી મળી તે અગાઉ એજન્સીના બ્રીટીશ શાસન દરમિયાન ચોટીલાના પોલીસ થાણામાં ફરજ બજાવતા કાળીદાસ દેવચંદભાઈ મેઘાણીના ધેર તા. ૨૮-૮-૧૮૯૬ના દિવસે જન્મેલા ઝવેરચંદે ગુજરાતી સાહિત્યને એક નવી જ દીશા આપી હતી.ઝવેરચંદ મેઘાણીએ વર્ષ ૧૯૧૨માં મેટિ્રક થયા બાદ ૧૯૧૬માં ભાવનગરની શામળદાસ કોલેજમાંથી ઇંગ્લીશ અને સંસ્કત સાથે સ્નાતકની ઉપાધી મેળવી હતી. ૧૯૧૭માં તેઓ કલકત્તાની જીવણલાલ એલ્યુમિનિયમ કંપનીમાં જોડાયા હતા. જયાં તેઓએ સતત ત્રણ વર્ષ કામ કર્યું હતુ.

આ નોકરી દરમિયાન તેઓએ યુરોપની મુલાકાત પણ લીધી હતી. વર્ષ ૧૯૨૧માં તેઓ પોતાની નોકરી છોડી મૂળ વતન બગસરા પરત ફર્યા હતા. જયારે ૧૯૨૨માં તેઓએ જેતપુર ખાતે દમયંતીબેન સાથે ગૃહસ્થાજીવનની શરૂઆત કરી હતી.

ઝવેરચંદ કાલીદાસ મેઘાણી (૧૭-૮-૧૮૯૭, ૯-૩-૧૯૪૭): કવિ, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, લોકસાહિત્યના સંશોધક-સંપાદક, વિવેચક, વર્તમાનપત્ર તથા સામયિકના પત્રકાર-સંપાદક, અનુવાદક. જન્મસ્થળ ચોટીલા (જિ.સુરેન્દ્રનગર). વતન બગસરા (જિ.અમરેલી).તેમના સાહિત્યસર્જન, વિવેચન અને લોકસાહિત્યના સંશોધનો – સંપાદનોમાં પહેલીવાર નિમ્નવર્ગીય લોકચેતનાનો અપૂર્વ બળકટ અવાજ પ્રગટ્યો છે. સમાજને છેવાડે ઊભેલા દલિત-પીડિતની વેદનાનું સમસંવેદન ઝીલતી યુગચેતનાનો ધબકાર તેમની કવિતામાં જોવા મળે છે. સામાજિક સમસ્યાઓને આલેખતી તેમની નવલકથાઓની સાથે ‘સોરઠ તારા વહેતા પાણી’ જેવી પ્રાદેશિક નવલકથા નોંધપાત્ર છે. સૌરાષ્ટ્રને ગામડે ગામડે ફરી એકલે હાથે ભેગા કરેલા લોકસાહિત્યનું સંપાદન એમણે સાહિત્યિક દૃષ્ટિને મુખ્ય અને સામાજિક દૃષ્ટિને ગૌણ રાખીને કર્યું છે. (http://www.haiyanivatoo.com/writers.php)

જીવન ઝરમર 1930- સત્યાગ્રહ સંગ્રામ માટે રચેલાં શૌર્યગીતોના સંગ્રહ ‘ સિંધુડો’ માટે બે વર્ષ કારાવાસ; અદાલતમાં ‘છેલ્લી પ્રાર્થના’ કાવ્ય ગાયું; સાબરમતી જેલમાં ‘કોઇનો લાડકવાયો’ કાવ્ય લખ્યું . 1931- ગોળમેજી પરિષદમાં જતા ગાંધીજીને સંબોધીને ‘ છેલ્લો કટોરો’ કાવ્ય લખ્યું; 1933- રવિન્દ્રનાથ ટાગોર સાથે મિલન; 1941- શાંતિનિકેતનમાં લોકસાહિત્ય વિશે વ્યાક્યાનો આપ્યાં; 1946- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના સોળમા અધિવેશનમાં સાહિત્ય વિભાગના પ્રમુખરચનાઓ કાવ્યસંગ્રહ -6; નવલકથા-13;નવલિકા સંગ્રહ – 7; નાટક ગ્રંથ- 4; લોકકથા સંગ્રહ –13;લોકસાહિત્ય – વિવેચન/ સંશોધન – 9; સાહિત્ય વિવેચન – 3; જીવન ચરિત્ર- 13; ઇતિહાસ – 6

મુખ્ય રચનાઓ તુલસી ક્યારો- નવલકથા; સૌરાષ્ટ્રની રસધાર; યુગવંદના, રવીન્દ્રવીણા- કાવ્ય ; સોરઠી સંતવાણી- લોકગીતો

સન્માન 1929 – રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક; 1946 – મહીડા પારિતોષિક

સાભાર ગુર્જર સાહિત્ય ભવન – અમૃતપર્વ યોજના

આભાર-
http://sureshbjani.wordpress.com/2006/06/03/zaverchand_meghani/

૫૦ વર્ષની ઉંમરે રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીનું હૃદયરોગની બીમારીથી બોટાદ ખાતે તા. ૯ માર્ચ ૧૯૪૭ના રોજ મોત થયુ હતુ.

કવિ શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી વિશે ઘણી વધુ માહિતી, જુના ફોટા, એમની રચનાઓ, એમના હસ્તાક્ષરમાં અમુક લખાણો… એવું ઘણું બધું એમની પોતાની વેબસાઇટ – http://jhaverchandmeghani.com/ પરથી મળશે..

આપણા રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીને અંજલી અર્પતું સર્જન
ભેદની ભીંત્યુંને આજ મારે ભાંગવી – મનુભાઇ પંચોળી ‘દર્શક

કાલે હું ચોટીલા ગયો હતો. ચોટીલામાં ચામુંડાનો સુંદર મજાનો ડુંગર છે. ડુંગરના પેટાળની નીચે બહુ મોટી સભા ભરાઇ હતી. ચોટીલામાં આવડો મોટો સમુદાય કોઇ દિવસ એકઠો નહીં થયો હોય, પણ મેઘાણીનું એ જન્મસ્થળ, અને મેઘાણીને પોતાની અંજલિ આપવા બધા એકઠા થવાના, એવું સાંભળીને હજારો લોકો આવેલા. પોતાના જ કુટુંબમાં કોઇ મુરબ્બીની ગુણગાથા ગાવાની હોય, અને તેમાં હું રહી જાઉં તો કેટલી મોટી ખોટ જાય – તેવા તેમના ભાવો હતાં.

મેઘાણીભાઇના આ મણિમહોત્સવ અંગે જ્યાં જ્યાં જવાનું થાય છે ત્યાં લોકોની બહુ મોટી મેદની જામેલી હોય છે. ત્યાં જે બોલાય છે તે બધા સમજે છે એવું કાંઇ નથી. મારો વારો તો આવ્યો લગભગ બે કલાક પસાર થયા પછી. ત્યારે મેં લોકોને ધન્યવાદ આપ્યાં. : “તમે અમને સહન કરી લો છો એને માટે તમારો પાડ માનવો જોઇએ. પણ તમે સહન કર્યું તેની પાછળનું એક કારણ એ છે કે તમને એમ છે કે મેઘાણી અમારો માણસ હતો. અમારા માણસનું કાંઇક સારું સારું બોલાય છે; પછી અમે સમજીએ કે ન સમજીએ.

અજ્ઞજનોમાં એક ગુણ હોય છે, એક કદર હોય છે, એ લોકો કાંઇ શબ્દને નથી વળગતાં, ભાવને વળગે છે કે ભાઇ, આ લોકો મેઘાણીનું કાંઇક સારું સારું કહેવા આવ્યા છે – પછી બસ, વચમાં કાંઇક ન સમજાય તો પણ વાંધો નહીં. જેમ આપણે મૂર્તિની આરતી ઉતારતા હોઇએ છીએ ને બ્રાહ્મણ સંસ્કૃતમાં બોલતા હોય એ કાંઇ આપણે સમજતા થોડું હોઇએ ? પણ આપણે આરતી ઉતારીએ ત્યારે આપણા મનમાં હોય છે કે બહુ સારું ! બહુ સારું ! ભગવાનના ગુણ ગાય છે, બસ, આટલા ઉપરથી પૂજામાં આપણી સ્થિરતા આવે છે. મેં આ લોકોને કહ્યું, “મેઘાણી તમારો માણસ છે તેમ માનીને તમે બે ત્રણ કલાકથી બેઠા છો, પણ તમે બેઠા તેમ અમેય પણ ત્રણ કલાકથી બેઠા છીએ. – જે તમારા જેવા નથી, અમે તો પંડિતો મનાઇએ છીએ. અને છતાં અમે પણ ત્રણ કલાકથી બેઠા છીએ; તો અમારી ધીરજનું શું કારણ છે? એનું કારણ એ છે કે મેઘાણીએ તમને તમારો પરિચય કરાવ્યો, અને અમનેય તમારો પરિચય કરાવ્યો. તમને પણ ખબર નહોતી કે તમે કોણ છો અને અમને પણ ખબર નહોતી કે તમે કોણ છો. આ મોટું સેતુબંધનું કામ કર્યું. એક મોટો દરિયો હતો તમારી અને અમારી વચ્ચે, તે દરીયા પર તેમણે પાળ બાંધી દીધી. એટલા માટે અમે પણ મેઘાણીમય થઇ ગયા છીએ, તમે પણ મેઘાણીમય થઇ ગયા છો.”

ઝવેરચંદમેઘાણી.કોમ જેવી વેબસાઇટ બનાવી ગુજરાતીઓમાં એની લ્હાણી કરનાર પીનાકીભાઇ મેઘાણીનો પણ ખાસ આભાર….

મહાત્મા ગાંધી બહુ તોળી તોળીને શબ્દો વાપરતાં તે આપણે જાણીએ છીએ. અને એમનો તો એવો દાવો હતો કે ‘ એક પણ શબ્દ મારા મોંમાંથી અજાગૃતપણે નીકળશે નહીં! ‘ તેમણે મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા તેનો અર્થ શો?

ગાંધીજીના મનમાં રાષ્ટ્રીય શાયરનો અર્થ એ હશે કે રાષ્ટ્રના જે બે વિભાગો પડી ગયા છે – ભણેલા ને અભણ – એ બે ને સાંકળી શકે તે રાષ્ટ્રીય શાયર. એ બે વચ્ચેની, જો મેઘાણીની ભાષામાં કહીએ તો –

“હે જી ભેદની ભીંત્યુ ને આજ મારે ભાંગવી,
મનડાની આખરી ઉમેદ

આ જે એની ઉમેદ હતી તે ગાંધી પારખી ગયેલા. એ બેની વચ્ચે જે દીવાલ ઉભી છે, – ભણેલા ને અભણ વચ્ચે – તે દિવાલ તૂટે નહીં ત્યાં સુધી રાષ્ટ્ર એક થઇ શકે નહીં. નેતા વિનાનું લશ્કર ન હોય અને લશ્કર વિનાનો નેતા ન હોય. લશ્કર પડ્યું છે આમજનતાનું અને નેતા છે ભણેલા. નેતાને આમજનતા ગમતી નથી ને આમજનતાને નેતાનો કોઇ પરીચય છે નહીં.

અંગ્રેજોના પ્રતાપે અહીં આપણે ત્યાં એક એવો મધ્યમ વર્ગ પેદા થયો હતો કે જેને પોતાની જનમ-ભોમકા, પોતાની જનેતા તરફ લાજ આવવા માંડી. તેના પ્રત્યે એક તુચ્છ ભાવ આવવા માંડ્યો. તેનું જેટલું સારું તેટલું બધું આ લોકોને ખરાબ લાગે તેવી સ્થિતિ પેદા થઇ. કપડાં, બોલવાની રીતભાત, જીવનના ખ્યાલો એ બધામાં એક વિચ્છેદ ઉભો થયો. જેટલું તળભૂમીનું તળપદું, અસલ, તેના તરફ એક પ્રકારનો તુચ્છભાવ ભણેલા વર્ગમાં પેદા થયો.

મહાત્મા ગાંધીએ વિચારનું બહુ મોટું પરિવર્તન કર્યું અને તે યુગમાં જીવનારાઓ ધીમે ધીમે લોકો તરફ, લોકોની સેવા કરવા તરફ વળતા થયા. પણ જેઓ લોકોની સેવા તરફ વધતા જતા હતા તેમને પણ લોકોને ચાહતા કરવા એ જરૂરી વાત હતી. વિચાર આપવો એક વસ્તુ છે અને વિચારને રંગ, રૂપ, આકાર, દેહ આપવો અને તેને બોલતો કરવો એ જુદી વાત છે. મેઘાણીએ મહાત્મા ગાંધીનું કામ કર્યું હોય તો આ કર્યું છે. મહાત્મા ગાંધીએ ભણેલા લોકોને લોકાભિમુખ થવને પ્રેર્યા. પણ મેઘાણીએ કર્યું એ કે તમે જેને લોક કહો છો તે લોકો શું છે તેને સજીવ કરી બતાવ્યું.

આપણી એકબીજાને ન ઓળખવાની આળસ હતી તે મેઘાણીએ ખંખેરી નાંખી. આવડા મોટા સમાજમાં, રાખમાં જેમ અમૃત છંટે અને મડદાં બેઠાં થઇ જાય તેમ, રાખમાંથી માણસ થાય તેવી સ્થિતિ પેદા કરી. પાળિયા, દેરીઓ, જંગલ-પહાડ, પોતાનાં ગામ, બધાં તરફ ભણેલા જુવાનિયા આદરથી જોવા લાગ્યા. મેઘાણીની મોટામાં મોટી સેવા આ હતી. કારણ કે તમે જેની સાથે એકતા કરવા માગતા હો તેની સાથે પરિચય થવો જરૂરી છે. અને તેને ચાહો એવો પરિચય થવો જોઇએ. મેઘાણીએ લોકની એક વૈવિધ્યભરી, રંગરૂપભરી સૃષ્ટિ આપણી સમક્ષ ખડી કરી દીધી, અને તેના પ્રત્યે રુચિમોહિની પેદા કરી. મેઘાણીને વાંચ્યા પછી કોઇ માણસ સામાન્ય જનનો તિરસ્કાર કરી શકશે નહીં. ડોસાંડગરાં, ગામઠી વાણી બોલવાવાળાં, થીંગડાં દીધેલા, મેલા કપડા પહેરવાવાળા – ગમે તેવા હોય પણ તેના પ્રત્યે એક પ્રકારનો અહોભાવ પેદા કર્યો. મેઘાણીએ જેને આપણે વાતાવરણ કહીએ છીએ – જે વાતાવરણ વિના હું કે તમે જીવી શક્તા જ નથી – તે વાતાવરણ સરજી, વિચારને એ વાતાવરણ દ્વારા પ્રત્યક્ષ કર્યો કે

લોક એટલે શું?

 

મેઘાણીએ જ્યારે લોકની વાત કરી છે ત્યારે તેમાં રાજાઓ પણ આવે છે, ખેડૂતો પણ આવે છે, વાણિયા પણ આવે છે, બહારવટીયા પણ આવે છે; સમાજનાં કાનૂનોનો ભંગ કરી, સમાજને વેરવિખેર કરવાને જે નીકળી પડ્યા છે, તેનો પણ તે લોકમાં સમાવેશ કરી નાખે છે. સાધુસંતો આવે જ છે, ખારવા આવે, હજામ આવે છે, હરિજન આવે છે, મુસલમાનો આવે છે, હિંદુઓ આવે છે, મકરાણી આવે છે, બલોચ આવે છે, વાઘેર આવે છે. આ બધાં જુદા જુદા લોકોએ તેમાં પ્રવેશ કર્યો છે.

( શ્રી મનુભાઇ પંચોળી ‘દર્શક’ દ્વારા લખાયેલું અને મહેન્દ્ર મેઘાણી દ્વારા ખિસ્સાપોથી તરીકે પ્રસિધ્ધ કરાયેલું પુસ્તક “ભેદની ભીંત્યુને આજ મારે ભાંગવી” ખૂબ સુંદર રીતે આપણા રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીને અંજલી અર્પતું સર્જન છે. ગાંધીજીએ તેમને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા તે સન્માનને બિરદાવતો આ લેખ ખૂબ ચોટદાર છે. આ સાથે આ સુંદર પુસ્તિકામાં કેટલાક પ્રસંગો આલેખાયા છે જે આપણા સોરઠી ગ્રામજીવનની, આપણે જેને લોક તરીકે ઓળખીએ છીએ તેવા સામાન્ય માણસોની આગવી પ્રતિભા અને ખુમારીનું દર્શન કરાવી જાય છે.)

Thanks AksharNaad.com

પહેલો પહોરો રેનરો, દીવડા ઝાકમઝોળ;
પિયુ કંટાળો કેવડો, ધણ્ય કંકુની લોળ્ય.

બીજો પહેરો રેનરો, વધીયા નેહ-સનેહ;
ધાણ્ય ત્યાં ધરતી હો રહી, પિયુ અષાઢો મેહ.

ત્રીજો પહોરો રેનરો, દિવડા સાખ ભરે;
ધણ્ય જીતી પિયુ હારીયો, રાખ્યો હાર કરે.

ચોથો પહેરો રેનરો, બોલ્યા કૂકડ કાગ;
ધણ્ય સંભાળે કંચવો, પિયુ સંભાળે પાઘ.

આઠમો પહોરો દિવસરો, ચડી દિવડલે વાટ;
ધણ મરકે ને પિયુ હસે, ફેર બિછાવો ખાટ.

(શૂરવીરની પહેલી મિલન રાત – સાભાર સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી અને પછી લોકસાહિત્ય અને ચારણી સાહિત્ય પુસ્તકમાં પ્રકાશિત)

આપણા લોક સાહિત્યમાં, દુહા છંદ સાહિત્યમાં પણ શૃંગારરસનું ખૂબ ભાવપૂર્ણ નિરૂપણ છે. ક્યાંક એ રસદર્શન ખૂબ ઉત્કટ છે તો ક્યાંક ફૂલની બંધ પાંખડી જેટલું, પ્રફુલ્લિતકર ઉષ્માસમું છે, જલદ કામોદ્દીપન જેવું નહીં. શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીએ તેમના પુસ્તક “લોકસાહિત્ય અને ચારણી સાહિત્ય – વ્યાખ્યાનો અને લેખો” અંતર્ગત આપણા લોકસાહિત્યને ખૂબ સુંદર અને ઊંડાણથી ખેડ્યું છે, સમજણ આપી છે અને રસદર્શન કરાવ્યું છે. પ્રસ્તુત રચના તેમના આ જ પુસ્તકના “લોકસાહિત્યનું સમાલોચન” એ પ્રકરણમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. શૃંગારરસનું ભારોભાર તેમાં નિરૂપણ છે. લડવૈયા શૂરવીરના લગ્નની પ્રથમ રાત્રીનું તેમાં નિરૂપણ છે. લોકસાહિત્યની આ રચના સ્વયંસ્પષ્ટ સમજી શકાય એવી સહજ છે. આ જલદ શૃંગારસાહિત્ય છે, પ્રથમ મિલનરાત્રિએ પહોરેપહોરે ઉદ્દીપન, પ્રણય અને રસોપભોગ સઘન બને છે

મેઘાણીની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે પ્રસ્તુત છે, ચારણ કન્યાના એ વંશજો પાસે અને એ વિખ્યાત કવિતાના ઘટનાસ્થળે ૮૨ વર્ષ બાદ પહેલી વખત પહોંચેલા એક ગુજરાતી અખબાર તરીકે સંદેશની શ્રદ્ધાંજલિ…

નીચે દુષ્યંતભાઈ  ની કોમેન્ટમાં વિગતવાર વાંચશો

ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્ય હવે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે

Posted on December 28, 2013 by Pragnaji | સંપાદન કરો

ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવતર પહેલ

– ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સાહિત્ય હવે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે

– ઓલટાઈમ ગ્રેટ ગણાતી સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી પસંદ કરેલી પાંચ વાર્તા

ગુજરાતીનું વાચન ઘટતું જાય છે કે પછી નવી પેઢીને વાચનમાં સ્હેજપણ રસ નથી એવી ફરિયાદો વારંવાર થતી રહે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે, નવી પેઢીને તેઓને પસંદ છે એવી પધ્ધતિથી આપવાના જ્યારે પણ પ્રયાસ થયા છે ત્યારે એ જરૃર સફળ થયા છે. ગુજરાતી ક્લાસિક સાહિત્ય નવી પેઢીના બાળકો સુધી પહોંચે એવો નક્કર અને અભિનવ પ્રયાસ શહેરના સાહિત્યપ્રેમી યુવાન મિતેષ સોલંકીએ કર્યો છે. તેમણે રાષ્ટ્રિય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીની સુવિખ્યાત સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાંથી પસંદ કરેલી પાંચ વાર્તાઓને ચિત્રકથા સ્વરૃપે રજૂ કરી છે.
ટોમ એન્ડ જેરી, હેરી પોટર, સ્પાઈડરમેન કે ટારઝન જેવા પાત્રોથી આખી દુનિયાના બાળકો પરિચિત છે. આ દરેક પાત્રો આરંભે તો નવલકથા સ્વરૃપે જ પ્રગટયા હતા પરંતુ પછીથી તેને ચિત્રકથા તરીકે રજૂ કરાયા બાદ એ દરેક પાત્રોની લોકપ્રિયતા વધી હતી. કંઈક અંશે આવો જ પ્રયાસ મિતેષ સોલંકીએ કર્યો છે. એ માટે તેમણે ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાર્તાઓ પર પસંદગી ઉતારી છે.
નેવુ વર્ષ પહેલાં લખાયેલી સૌરાષ્ટ્રની રસધાર એ ગુજરાતી લોકસાહિત્યની ઓલટાઈમ ગ્રેટ શ્રેણી ગણાય છે પરંતુ તેની જૂની ભાષાને લીધે એ દરેક વાર્તાઓમાં ભારોભાર સત્વ હોવા છતાં નવી પેઢી સુધી પહોંચતી નથી એવું ધારીને મિતેષ સોલંકીએ કેટલીક પસંદ કરેલી વાર્તાઓને ચિત્રકથા સ્વરૃપે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બાળકો ઉપરાંત મેઘાણીના ચાહક એવા મોટેરાંઓને ય રસ પડે તે રીતે તેમણે વાર્તાને ટૂંકા અને સરળ વાક્યોમાં ઢાળીને બેનમૂન ચિત્રો સાથે રજૂ કરી છે. પ્રથમ તબક્કે તેમણે રંગ છે રવાભાઈ, મોખડાજી ગોહિલ, કલ્યાણસંગ, ઓઢો ખુમાણ અને જાદવ ડાંગર એ પાંચ પાત્રો પસંદ કર્યા છે.
આ અભિનવ પ્રયાસની વિશેષતા એ છે કે, ખુમારી અને ખાનદાની શીર્ષકની ચિત્રવાર્તામાં મેઘાણીની દરેક ગાથા લોકભાષામાં લખેલી છે. જે કદાચ આજની પેઢીને થોડી અઘરી લાગી શકે. અહીં એ ભાષાને હળવી શૈલીમાં રજુ કરવામાં આવી છે. કથા ક્યાં બની હતી તે દર્શાવવા જે-તે પ્રદેશનો નકશો મુકવામાં આવ્યો છે, વાર્તાના મુખ્ય પાત્રો કોણ છે તેની સમજ છે, ઘટના ક્યા કાળખંડમાં બની હતી તેની વિગત આપી છે અને ખાસ તો તળપદા શબ્દોના સરળ અર્થો પણ આપવામાં આવ્યા છે.
વિસરાતું જતું ગુજરાતી સાહિત્ય આ રીતે ચિત્રવાર્તા સ્વરૃપે જીવંત બની રહે એ ખરેખર તો સાહિત્યનું સંરક્ષણ કરતી સંસ્થાઓએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. એ સંસ્થાઓ આ કામ કરે ત્યારે ખરી, દરમિયાન હાલ તો એક મેઘાણીપ્રેમી ગુજરાતીએ બળકટ વાણીના સર્જક એવા રાષ્ટ્રીય શાયરનો આત્મા થનગાટ કરતો નાચી ઊઠે એવુ કામ કરી બતાવ્યું છે.

Thanks આભાર-સૌજન્ય ગુજરાત સમાચાર

Filed under: ઝવેરચંદ મેઘાણીનો | Tagged: , |Leave a Comment »

 

10 Responses

  1. Pragnaben,

    Greetings,

    It is India`s pride that Jhaverchand Meghni was born on India`s soil. He was like a billion dollar or ever priceless jewel in India`s rich history of music, art and literature. I have observed that whenever any artist performs a stage program or private event, he will definitely remember the melodies of Jhaverchand Meghani or the performing artist will get a `Furmaish` from the audience.

    Whenever, I like to listen to Gujarati Music, I think of Jhaverchand Meghnai number of times.

    It is very good that you have been carrying on the rich traditions of Indian Music and keeping the music live in the hearts of Music lovers through the web.

    Thanks, Pragnaben for your candid efforts and involvement.


    Rajesh Shah
    Press Reporter, Gujarat Samachar,
    USA Edition.
    (KRISHNA ADVERTISING, USA)
    Cell: (510) 449-8374..

  2. Hello Pragnaben,

    Thank you for the information. …..highlights and contributions of Jhaverchand Meghani …I thank you your efforts in keeping our Gujarat live.

    Have an Extraordinary Day

    Warm Regards,
    Nila

  3. મેઘાણીની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે વિશેષ શું થઈ શકે ……….એક ગુજરાતી અખબાર સંદેશના પ્રતિનિધિ તરીકે પત્રકાર લલિત ખંભાયતા એમના સાથીદાર સાથે મેઘાણીની એ અમર ચારણ કન્યાના વંશજો પાસે અને એ વિખ્યાત કવિતાના ઘટનાસ્થળે માર્ચની 2જી તારીખે પહોંચેલા… એમના વંશજો સાથેની એમની એ મુલાકાતનો આ રસપ્રદ લેખ સંદેશમાં એ આપેલ તે છાપવાનું જરાયે ચૂકશો નહીં…..Thanks to લલિત ખંભાયતા

    લોકસાહિત્યના જાગતલ અને પત્રકારિતાના જાણતલ રાષ્ટ્રિય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીની ગઈકાલે પુણ્યતિથિ ગઈ. મેઘાણીનું નામ પડે એટલે સૌરાષ્ટ્રના પાણે પાણે અને ઝાડવે ઝાડવે છુપાયેલા રસાળ લોકસાહિત્ય અને શૌર્યસભર ઈતિહાસની અનેક કથા, ગાથા અને કવિતા યાદ આવી જાય. તેમની એવી જ એક કવિતા એટલે ચારણ કન્યા. અંગ્રેજી માધ્યમમાં વટલાયેલી નવી પેઢીને તો ‘ચારણ કન્યા’ કરતાં ‘જેક એન્ડ જિલ’ વધુ પોતીકાં લાગતાં હોય તે સ્વાભાવિક છે પણ જૂની પેઢી એ કવિતાના શબ્દે-શબ્દે પડઘાતા સાહસ અને શૌર્યની એ બિરદાવલિઓ કેમ ભૂલી શકે? એ કવિતા ઝવેરચંદ મેઘાણીએ નરી આંખે જોયેલા દૃશ્યનો શાબ્દિક ચિતાર છે અને એ વીરાંગના ચારણ કન્યાના વંશજો આજેય ગીરના ખોબા જેવડા નેસમાં વસે છે.

    મેઘાણીની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે પ્રસ્તુત છે, ચારણ કન્યાના એ વંશજો પાસે અને એ વિખ્યાત કવિતાના ઘટનાસ્થળે ૮૨ વર્ષ બાદ પહેલી વખત પહોંચેલા એક ગુજરાતી અખબાર તરીકે સંદેશની શ્રદ્ધાંજલિ…

    ૧૯૨૮નું વર્ષ છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી કવિ દુલા ભાયા કાગ સહિતના કેટલાક સાથીદારો સાથે ગીરમાં તુલસી શ્યામ પાસે આવેલા ખજૂરી નેસમાં બેઠા હતા. સાંજ થવા આવી હતી. એ વખતે રાડ પડી, એ.. આપણી પેલી હીરલ નામની વાછરડીને સાવજ ઉપાડી ગયો! ઘડીભરની રીડિયારમણ વચ્ચે દૂધ પી રહેલા મેઘાણીની તાંસળી હોઠ પાસે જ અટકી ગઈ અને મોટેરાંઓને કશી સૂઝ પડે એ પહેલાં તો નેસમાં રહેતી ૧૪ વર્ષની હીરબાઈ નામની દીકરીએ ડાંગના બે ભાઠાં ફટકારીને સિંહને ભગાડી મૂક્યો. નરી આંખે જોયેલા એ દૃશ્યથી શાયર મેઘાણીનો માંહ્યલો જાગી ગયો. ઓહોહો.. આ ૧૪ વર્ષની દીકરીનું આવું પરાક્રમ? વનરાવનનો રાજા ગરજે એ સાથે ભલભલા મરદ મૂછાળાની ફેં ફાટી રહે જ્યારે એ ડાલામથ્થા સાવજની સામે એક ડાંગભેર ઊભી રહેતાં આ ૧૪ વર્ષની ચારણકન્યાના પેટનું પાણીય ન હલ્યું? અને શૂરવીરતાના પૂજક મેઘાણીના હૈયે જે વાણી ફૂટી એ કાયરના ખોળિયેય ભડભાદરનો પાનો ચડાવતી અમર ગુજરાતી કવિતા ‘ચારણ કન્યા.’!

    કવિ કાગે આ ઘટનાના સાક્ષી તરીકે લખ્યું છે, ‘‘.. એ વખતે ‘ચારણ કન્યા’ ગીત મેઘાણીભાઈ કાગળ-કલમ સિવાય કંઠોકંઠ રચીને ગાવા લાગ્યા. એમનું શરીર જાગી ઊઠયું. આંખો લાલ ધ્રગેલ તાંબા જેવી થઈ ગઈ. એ પણ સાવજ તરફ દોડવા લાગ્યા. અમે માંડ માંડ એમને પકડી રાખેલા.’’

    —-

    માર્ચ ૨, ૨૦૧૦નો દિવસ. આજે પણ અમારી સામે એક ચારણ કન્યા બેઠી છે અને તેનું નામ પણ હીરબાઈ છે. હીરબાઈ હોવાના બે ખોળિયાં વચ્ચેથી ૮૨ વર્ષનો સમય વીતી ચૂક્યો છે પણ મેઘાણીની હીરબાઈ સાથે તેનો એક અતૂટ નાતો છે. એ નાતો એટલે વંશજ કે કુટુંબીજન હોવાનો નાતો! જી હા, હીરબાઈના વંશજો જીવે છે અને તેના કુટુંબમાં પણ ૯ વર્ષની એક હીરબાઈ છે (અહીં બાજુમાં આપેલી વંશાવલી જુઓ). ચારણોમાં પરંપરાગત રીતે ૩જી પેઢીએ એકનું એક નામ ફરી વાપરી શકાય એટલે હીરબાઈના વંશમાં થયેલી દીકરીનું નામ હીરબાઈ હોય એ નવાઈની વાત નથી.

    કેમ કરીને પતો લાગ્યો?

    ક્યાં ક્યાં ભાગ્યો?

    મેઘાણીની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે વિશેષ શું થઈ શકે તેની ચર્ચા દરમિયાન મેઘાણીના વારસદાર પિનાકી મેઘાણીએ ચારણ કન્યાના વંશજો આજે પણ ગીરમાં વસતાં હોવાની માહિતી આપી એ સાથે અમારા કાન સરવા થઈ ગયેલા. પણ ગીરમાં પગ મૂક્યા વગર તેમનાં ઠામ-ઠેકાણાં કે અત્તો-પત્તો મળવો મુશ્કેલ હતો. પણ ના, ગીરમાં પગ મૂક્યા પછી પણ એ કામ એટલું જ અઘરું હતું. અડાબીડ ગીરના વેરાન જંગલમાં છૂટાછવાયા પથરાયેલા નેસ અને એવા કોઈ એક નેસમાં વસતા અમરુભાઈને શોધવાના! અમે ચારણઅગ્રણીથી માંડીને ચારણોની વંશાવલિઓનો હિસાબ રાખતા બારોટ સહિતના જાણકારોને મળ્યા. ગીરના જંગલમાં પથરાયેલા ઘૂડઝીંઝવા, કાંધી, જસાધાર, ધોકડવા, ખિલાવડ, ઈકવાડા, દ્રોણેશ્વર વગેરે નામના કસબાઓમાં ફરીને અમે બે દિવસ ઘૂમ્યા ત્યારે પત્તો ખાધો કે અમરુભાઈ સતિયા તો ઘોડાવડી નેસમાં રહે છે!

    અંતે દીઠી ચારણ કન્યા
    બપોરનો ધોમ બરાબર ધખ્યો’તો. ચામડી પર ગીરના સૂરજની કરવત ફરી રહી હતી. મોં પર બાંધેલી રૃમાલની બુકાની અને ગોગલ્સના નેજવાનીય શરમ ન ભરતા સૂરજનાં કિરણોથી ત્રાસીને અમે ગીરના ઊબડખાબડ રસ્તાઓ પર મારંમાર મોટરસાઈકલ ભગાવતા જઈ રહ્યા હતા. દૂરથી નેસ દેખાયો. અહીં જ વસતાં હશે અમરુભાઈ? કવિતાના શબ્દોમાંથી પ્રસરીને ગુજરાતી લોકજીવનના ધબકારમાં પ્રવેશી ચૂકેલી ચારણ કન્યાનું રક્તબીજ અહીં જ શ્વસતું હશે? થડકતા હૈયે અમે નેસ પાસે મોટરસાઈકલ ઊભું રાખ્યું. ગીરમાં જોવા મળતાં નેસ જેવો જ એ નેસ. નળિયાનું છાપરું અને બેલાં તરીકે ઓળખાતા ચૂનિયા પથ્થરથી ઘડેલી દીવાલો. આંગણામાં ગીરની માતેલી ભગરી ભેંસ, ગાય અને વાછરડું. અમારી આંખો એ વાછરડીમાં હીરલને શોધી રહી હતી ત્યાં અંદરથી સાદ પડયો, ‘આવો ને ભાઈ, કુનું કામ સે?’ અમે ધ્રૂજતા અવાજે પૂછયું, ‘અમરુભાઈ સતિયા અહીં રહે છે?’ જવાબમાં દૂબળા-પાતળા, અણિયાળો લંબગોળ ચહેરો ધરાવતા આદમીએ હોંકારો દીધો, ‘આવો મે’માન આવો. હા, હું જ અમરોભાઈ.’ એમણે તો ધડાધડ ખાટલો પાથર્યો અને હાક મારી એ ભેગાં ઘરમાંથી ધડકલાં (નકામું રૃ, કાપડની ચીંદરડી સીવીને બનાવેલા એક પ્રકારના ગોદડાં) આવી ગયાં ને ખાટલા પર પથરાઈ પણ ગયાં. ‘એલા, પાણી લાવજો. મે’માન આવ્યા સે.’ કોઈ જાન-પહેચાન નહિ અને તેમ છતાં આવી દિલકશ મહેમાનનવાજી! આ માણસ પૂછતોય નથી કે શું કામ છે! એને તો બસ, મે’માન આવ્યા સે! અમને કવિ કાગની અમર કવિતા યાદ આવી ગઈ… ‘‘હે જી તારા આંગણિયા પૂછીને જે કોઈ આવે રે..!’’ અહીં તો એ કવિતા તાદૃશ્ય જીવાતી હતી.

    આકરી ગરમીથી તરસ્યા ગળા હેઠે પાણીનો ઘૂંટડોય ઉતાર્યા વગર અમારી ઉત્સુકતાએ લાગલું જ પૂછી લીધું, ઝવેરચંદ મેઘાણીએ જેનાં પરાક્રમ પરથી ચારણ કન્યા કવિતા આલેખી એ જ હીરબાઈના તમે વંશજ ખરા કે? તેમના ચહેરા પર પહેલાં આશ્ચર્ય પછી અવઢવ, પછી કુતૂહલ અને પછી હળવેથી હાસ્ય પથરાયું. ‘હા, ઈમ સે તો ખરું!’ હવે અમારા ચહેરા પર આનંદ, પછી અચરજ અને પછી હડફ કરતો અહોભાવ ધસી આવ્યો. આખરે અમારી ખોજ અહીં પૂરી થતી હતી. ના, અહીંથી જ શરૃ થતી હતી.

    હીરબાઈ, તારો વંશ ઝબૂકે
    અમરભાઈ તેમનાં ચાર સંતાનો અને પત્ની સાથે ઘોડાવડીમાં રહે છે. તેમની પાસે ગાય, ભેંસ વગેરે થઈને કુલ ૪૨ પશુઓ છે. તેમનું પાલનપોષણ એ તેમનું મુખ્ય કામ. કવિતાની વાત આવતાં અમરુભાઈ કહે છે, ‘‘હું ભણતો ત્યારે મને આખી કવિતા મોઢે હતી. આજે તો યાદ નથી.’’ હવે પાઠયપુસ્તકમાં એ કવિતા આવતી નથી એટલે અમરુભાઈના ચારેય સંતાનોમાંથી કોઈને એ કાવ્ય આવડતું નથી. પોતાની વ્યથા ઠાલવતા તેઓ કહે છે, ‘‘અમે આ ગામમાં રહીએ છીએ અને ૨૦ વીઘા જમીન છે, એટલે વનવિભાગ અને સરકાર અમને અનુસૂચિત જનજાતીનું પ્રમાણપત્ર આપવા તૈયાર નથી.’’ જોકે તેમ છતાં તેઓ દુઃખી નથી. મોજથી જીવે જાય છે.

    તેમની બે દીકરીઓ અને દીકરાઓ સાથે રહે છે (વંશાવલિ જુઓ). આજે તેમના કોઈ કુટુંબીજન ખજૂરી નેસમાં રહેતા નથી. ૭૦ વર્ષ પહેલાં જ તેમના વડવાઓએ એ સ્થળ છોડી દીધેલું. ગીરના ખરા રખેવાળ સમા આ જંગલછોરુંની જિંદગીમાં કેવી હાડમારી હોય છે એ તો રૂબરૂ જઈએ ત્યારે જ અનુભવી શકાય. ઘરમાં કોઈ સાજું-માંદું હોય કે ઢોરઢાંખરને અસુયા અનુભવાતી હોય ત્યારે દાક્તર બહુ દૂરની વાત હોય છે. તેમનાં માટે પેઢીઓ ચાલી આવતી કોઠાસૂઝ જ સૌથી મોટો ઈલાજ. જંગલના ઊબડખાબડ રસ્તા પર એવી જ આવળબાવળ જેવી જિંદગી જીવતાં આ માલધારીઓ, નેસવાસીઓના ચહેરા પર જોકે ક્યાંય કશો અભાવ, ફરિયાદ કે તકલીફ જોવા ન મળે. એ પણ પેઢીઓથી મળેલા સંતુષ્ટિના સંસ્કારનું જ પરિણામ ગણી શકાય. અનેક પ્રકારની અડચણોથી ભરેલી તેમની જિંદગીમાં સરકારી નિયમોની આંટીઘૂંટી પણ ઘણો ઉમેરો કરતી રહે છે.

    ગીરના છ તાલુકામાં ૫૦ નેસ આવેલા છે. એક સમયે આ માલધારીઓ સિઝન પ્રમાણે એક નેસમાંથી બીજા નેસમાં જઈ શકતા હતા. હવે તેના પર પ્રતિબંધ આવી ગયો છે. જંગલનું રક્ષણ કરવાના નામે વનખાતું માલધારીઓને તેના જ સામ્રાજ્ય એવા વનમાં વિચરવા પણ નથી દેતું. ધારીમાં રહેતા ચારણ અગ્રણી માણસુરભાઈ કહે છે, ‘આજે માલધારીના પશુઓ ઘાસના અભાવે મરવા પડે છે, જ્યારે બીજી બાજુ જંગલમાં ઘાસ બળી જાય કે સડી જાય છે. તો એ ઘાસનો ઉપયોગ અમારાં પશુઓને ખાવામાં થવા દેવામાં શું ખોટું છે? વનખાતું માલધારીઓ ઘાસ માટે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જશે તો જંગલને નુકસાન થશે એવું કહી અટકાવે છે. હકીકતમાં માલધારીઓ વિચરતા ત્યારે ક્યારેય ઘાસની તંગી ન હતી અને સાવજને મારણની કમી ન પડતી. આજે માલધારીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જતા બંધ થયા એટલે સિંહોને ફરજિયાત જંગલ બહાર નીકળવું પડે છે. એક સમયે ૧૪૧૨ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા વગડામાં માલધારીઓનાં ૨ લાખ પશુઓ હતાં, આજે ઘાસના અભાવે માત્ર ૨૦ હજાર રહ્યા છે.” ઘણી વખત રાતે નેસમાં પાછું ફરવું હોય તો જંગલખાતાવાળાઓ તેમને તેમના ઘરે પરત આવવા દેતા નથી! ચેક પોસ્ટ પર જ રોકી રાખે છે. એ રીતે એક વખત પોતાના દીકરાઓ પાસે નેસમાં જઈ રહેલા ભાઈનું ચેક પોસ્ટ પર મોત થયેલું. નેસવાસીઓ માટે સરકારી ત્રાસ ઓછો નથી. ‘હાથ ઊંચો કરો અને બસમાં બેસો’ના સૂત્રને અનુસરતી બસો માલધારીઓના છોકરાઓને ઘણી વખત બેસવા નથી દેતી. માલધારીઓ પોતાનાં વાહનો ઊભાં રાખે તો પણ વાંધો ઉઠાવે છે. જોકે એ જ જંગલમાં વનખાતાનાં વાહનો આંટા મારતાં રહેતાં હોય છે. એ વાહનો એવાં ચમત્કારી હશે કે તેનાથી જંગલને નુકસાન ન થાય? તેમના માટે ‘આઝાદ દેશના ગુલામ નાગરિકો’ કરતાં વધુ યોગ્ય સંબોધન કયું હોઈ શકે?

    કેવા હોય નેસ અને કેવું હોય ત્યાંનું જીવન?
    આવા એકાદ નેસની મુલાકાત લઈએ એટલે ખબર પડી જાય કે કાઠિયાવાડની મહેમનાગતિ શા માટે વખણાય છે. આંગણે આવેલા દુશ્મનને પણ નેસવાસીઓ એક વખત તો આવકારો આપે જ. એટલું જ નહીં તમને ત્યાંથી જમ્યા વગર નીકળવા ન દે અને જરૃર પડે તો જંગલની હદ પુરી થાય ત્યાં સુધી તમને વળાવવા આવે. દુહા-છંદ મોઢે હોય. વાતને અનુરૃપ તેની રજૂઆત પણ થતી રહે. ઘાસની બનેલી છત, ગારનું લિંપણ કરેલું તળીયુું અને લાડકાની દિવાલ. આ ત્રણેયનો સરવાળો એટલે નેસ. એક બાજુ વળી ઘાસના ઢગલા પડયા હોય. કેટલાક મકાનો ફરતે બોરડી જેવા કાંટાળા છોડની વાડ હોય. તેના ફળિયામાં ગાય, ભેંસ, બકરાં, ઊંટ વગેરે બાંધ્યા. ફળિયામાં ભેંસો બાંધેલી હોય અને ભેંસોના શિંગો પર ચકલીઓ બેઠી હોય. ઘણી વખત આ પશુ સાવજનો શિકાર બની જાય. જોકે નેસવાસીઓને સાવજ કરતાં વધુ ફરિયાદ સરકાર સામે છે. અહીં લાઈટ માટે સોલાર પાવર અને ઘાસલેટથી ચાલતા દીવા જ જળાંહળાં થતું અજવાળું ફેલાવે છે. ટીવી, ફ્રીજ કે બીજી સુવિધાઓ તો ભૂલી જ જવાની.

  4. speechless work you have done..I have not leaved your site for many hours because you have put so beautiful and lifesaver material..
    GOD BLESS YOU DEAR

  5. It is good website.

    Thanks,

    Gauttam

  6. it is good good website. thankyou hadabha

  7. sahityano no dhodh jene kevay te apana medhani

  8. છંદા ગીતા ને સોરઠા, સોરઠ સરવાણી;
    એટલા રોયા રાતે આંસુએ,આજ મારતા મેઘાણી.

  9. મને લોકસાહિત્યનો ગજબનો શોખ હતો પરંતુ મારી કારકિર્દી દરમ્યાન આ રસ જાળવી શક્યો પણ ઘણા અંશે અલિપ્ત પણ રહ્યો. મારી યાદ જો સાચી હોય તો સ્વ. ઝવેરચંદ મેઘાણી ને સ્વ. કાગબાપુએ જે અંજલી આપી તે મેં ક્યાંય જોઈ નથી એટલે થયું કે અહી લખી મોકલું જેથી તમો તેનો યોગ્ય જગ્યાએ સમાવેશ કરી શકો.

    ” ત્યાગી ગયો તપસી ગયો ને સંત સોરઠનો ગયો
    બ્રાહ્મણ તણો વેતા ગયો ને ગિરિમાળનો મેરુ ગયો
    ઈ હસતો ગયો રો’તો ગયો, સાહિત્યના જળ કુંપનો
    જોને દોરી સહીત લોટો ગયો.”

  10. ઓહ.. ધન્યવાદ.

    આ પોસ્ટ અને તેમાં મુકાયેલી કોમેન્ટ્સ પર આજે ધ્યાન પડ્યુું.

    – લલિત ખંભાયતા.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: